Sağlıklı bir yaşam sürmek, üretken olmak ve özellikle çocuklar ile gençlerin bedensel ve zihinsel gelişimini desteklemek için günlük proteinin %40-%50 civarını hayvansal kaynaklardan almak önemlidir. Balık eti, yalnızca yüksek kaliteli protein ve esansiyel aminoasitler açısından değil, aynı zamanda vitamin, mineral ve yağ asitleri bakımından da oldukça zengindir. Üstelik, vücudumuz balık etinin yaklaşık %90’ını verimli bir şekilde kullanabilmektedir. Bu oran sağlığımız için çok faydalıdır.
Balık eti, vücut direncinin artmasını sağladığı gibi, içerdiği yüksek orandaki kalsiyum, fosfor ve iyot ile vücudun mineral dengesinin korunmasına da yardımcı olmaktadır. Vücudun kış mevsiminde daha da artan A, B1, B2 ve D vitamini ihtiyacını balık tüketimi ile karşılamak mümkündür. Ayrıca kalp-damar hastalıkları, yüksek tansiyon, şeker ve kolesterol gibi hastalıkların gelişiminde beslenme alışkanlıklarımız büyük rol oynar. Yapılan birçok bilimsel araştırma balık eti ve balık yağında (omega-3 yağ asitleri) bulunan besin ögelerinin bu hastalıklara karşı koruyucu ve tedavi edici etkilere sahip olduğunu göstermiştir.
Balığın sağlığa olan faydalarından tam anlamıyla faydalanmak için onu mevsiminde ve taze olarak tüketmemiz daha doğrudur. Yazının devamında, Türkiye’de en çok tüketilen balık türlerinin özellikleri, tüketim dönemleri ve pişirme önerileri ele alınmaktadır.
Türkiye’de En Çok Tüketilen Balıklar
Ülkemizde lezzetinin yanı sıra kültürel ve ekonomik açıdan da en çok tercih edilen balık türleri: hamsi, istavrit, lüfer, levrek, çipura (çupra), mezgit, palamut, barbun (barbunya), uskumru, kalkan, mercan, sardalya ve alabalıktır.
Hangi Balık Ne Zaman Yenir?
1. Hamsi
Karadeniz yöresinde tüketilen deniz ürünlerinin başında gelen hamsi, halk arasında çok ünlüdür. Özellikle Sürmene, Trabzon, Giresun, Ordu, Ünye, Samsun, Yakakent ve Sinop açıklarında hamsi avcılığı yoğundur. Karadeniz’de Ekim ayında görülmeye başlasa da avlanması için boy atması ve yağlanması gerekir. Bu nedenle lezzetinin zirveye ulaştığı dönem Aralık sonu ile Mart sonu arası olarak kabul edilir. Sıcak mevsimlerde hamsi avlamak oldukça zordur. Çünkü sıcak denizlerde hamsi daha hızlı yol alır ve bulunması zorlaşır.
Evliya Çelebi’nin seyahatnamesinde bile ismi geçen hamsi, günümüzde hem bölgesel hem de ulusal mutfakta önemli bir yer tutmaktadır. Ayrıca omega-3, protein ve vitamin bakımından zengindir.
2. Palamut
Karadeniz ve Akdeniz kıyılarında sürüler halinde yaşayan bir balık türüdür. Palamut, en lezzetli dönemini Eylül başından Kasım sonuna kadar yaşar. Bu dönemde yağlı olduğu için ızgara veya fırında pişirmek tavsiye edilir. Diğer mevsimlerde ise tüketeceğimiz zaman tavada hazırlayabiliriz.
Ayrıca palamut D vitamini ve protein açısından da oldukça zengindir. Düzenli tüketimi diş, kemik, saç ve göz sağlığını destekler.
3. İstavrit
Karadeniz’in en sevilen balık türlerinden biridir. Hatta hamsiden sonra en fazla tüketilen balıktır. Özellikle Kasım – Mart aylarında yeterli büyüklüğe ulaştığında sofralarımıza gelir. Küçük boylarının ekonomik değerinin düşük olması “seçici avcılığın” önemini artırmıştır.
Lezzetli eti, ekonomik oluşu ve kolay hazırlanabilmesi sayesinde istavrit balığı sıkça tercih edilir; ızgara, tava veya fırında pişirilerek tüketilir. Ayrıca düzenli tüketildiğinde sağlıklı beslenmeye katkı sağlar.
4. Levrek
Levrek özellikle Ege Bölgesi’nde sevilen ve sıklıkla tüketilen bir balık türüdür. Şubat – Haziran ayları arasında tüketildiğinde lezzeti ve besin değeri en yüksek seviyededir. Tüketiciler tarafından sevilmesinin ve tercih edilmesinin nedeni tüketiminin hafif olması ve düşük yağ içeriğidir. Buğulama veya ızgara gibi farklı yöntemlerle hazırlanabilir.
Bunların yanı sıra vitamin ve mineraller açısından zengin olan levrek, kaslardaki yağ oranını dengelemeye; ayrıca beslenmeye katkı sağlar.
5. Çipura (Çupra)
Ege Bölgesi’ne özgü bir balık olmasına rağmen Karadeniz ve Akdeniz’de de avlanmaktadır. Hatta Ege ve Akdeniz’de en sevilen yerli balıklarındandır. Aslında yılın her döneminde tüketebileceğimiz bir balık türüdür. Ancak lezzetinin zirveye ulaştığı dönem Ağustos-Eylül aylarıdır.
Özellikle yaz aylarında tükettiğimiz çupranın eti hem daha tatlı hem de daha sıkıdır. Çünkü sıcak sularda yetişir. Bu sıkı et yapısı çuprayı baharatlar, soslar ve çeşitli pişirme yöntemleriyle tüketmeye oldukça uygun hale getirir. Çupra ızgara, fırın ve buğulama şeklinde pişirildiğinde lezzeti en üst seviyeye çıkar. Etli yapısı ve hafif tadı sayesinde, çipura ülkemizde en çok tercih edilen balıklar arasında yer alır.
6. Barbun (Barbunya)
Sıcak ve ılık denizlerde, kıyıya yakın bölgelerde yaşayan bir balıktır. Ege ve Akdeniz’de avlanır. En lezzetli dönemini Ağustos – Ekim aylarında yaşar. Tava veya ızgara gibi yöntemlerle bu balığı kolayca hazırlayabiliriz.
7. Sardalya
Ege Denizi’nin en önemli balık türlerinden biridir. İzmir ve Edremit Körfezleri, sardalya avcılığının yoğun yapıldığı bölgelerdir. En lezzetli dönemi Haziran – Eylül aylarıdır. Yani yaz boyunca sofralarımızda kolaylıkla hazırlayabiliriz. Ayrıca ızgara, fırın ya da buğulama yaparak pişirebiliriz.
Sürü halinde yaşayan sardalya balıkları, lezzetli ve pişirmesi kolay bir balık türüdür. Ayrıca hem sağlıklı hem de pratik bir seçenektir.
8. Lüfer
Akdeniz ve Marmara Denizi’ni kışladıktan sonra sonbaharda üreme ve beslenme için Karadeniz’e geçen bir balık türüdür. En lezzetli ve yağlı dönemi Eylül ortası ile Aralık ayı başıdır. Bu dönemde ızgara yöntemi ile pişirilmesi önerilir. Diğer zamanlarda ise pilaki veya buğulama yöntemleri tercih edilebilir.
Lüfer, kalp sağlığını destekleyen, yorgunluk ve halsizliği azaltan besin ögeleri içerir. Ayrıca içerdiği bol miktarda A vitamini sayesinde göz, diş ve kemik sağlığı açısından faydalıdır.
9. Uskumru
Her mevsim tüketebildiğimiz bir balık türüdür. Ancak Ekim ve Kasım ayları bu balığın en lezzetli olduğu zamanlardır. Bu dönemlerde yağlı olduğundan tava yerine ızgarada pişirmesi önerilir.
10. Mezgit
Karadeniz, Marmara, Ege ve Akdeniz’de yaygın olarak bulunan lezzetli ve ekonomik değeri yüksek olan bir balık türüdür. En lezzetli dönemi Şubat – Haziran aylarıdır. Kılçığı az ve temizlemesi kolay bir balıktır. Izgara, tava veya buğulama gibi pişirme yöntemleriyle hazırlanabilir.
Ayrıca mezgit bol miktarda B vitamini, folik asit ve çinko içerir. Bu sayede beyin sağlığını korur ve sağlıklı beslenmeye katkıda bulunur.
11. Alabalık
Hem tatlı suda hem de denizlerde yetiştirilebilen besin değeri yüksek bir balık türüdür. Ülkemizde alabalık yetiştiriciliği 1970 yılında Zonguldak-Yedigöller’de başlamıştır ve günümüzde hem üretim hem de tüketim açısından öne çıkmaktadır. Son yıllarda havuzlarda, baraj göllerinde ve Karadeniz’de ağ kafeslerde yetiştiriciliği oldukça yaygınlaşmıştır. Yüksek protein içeriği, düşük yağ oranı ve hafif tadı sayesinde sıklıkla tercih edilmektedir. Ayrıca alabalık az kılçıklıdır. Böylece kolay ayıklanır.
Yılın her dönemi tüketebilsek de, yaz başlangıcından yaz sonuna kadar geçen zaman aralığı alabalık tüketimi için en idealidir. Bu dönemlerde tüketilen alabalığın hem lezzeti hem de besin değeri daha yüksek olur. Kısacası bu balığın en taze haline Haziran ve Temmuz aylarında rastlarız.
12. Kalkan
Kalkan balığı Karadeniz’de bulunan bir balık türüdür. Yılın her döneminde tüketebiliriz. Ancak en lezzetli olduğu zaman Şubat, Mart ve Nisan aylarıdır. Özellikle tavası çok beğenilir. Ayrıca buğulama olarak da hazırlanabilir.
13. Mercan
Pullu bir balık türüdür. Genellikle taşlık, kayalık ve yosunlu bölgelerde yaşar. Ege ve Akdeniz bölgesinde bulunur. Şubat–Nisan döneminde yumurtlar. Bu nedenle, yıl boyunca tüketebilsek de, ilkbahar ve yaz ayları bu balığın en lezzetli olduğu zamandır. Izgara, tava veya buğulama gibi farklı pişirme yöntemleriyle hazırlanabilir.
Ayrıca Meraklısına;
Balık Yedikten Sonra Süt İçilirse Ne Olur?
Balık Yağı Takviyelerinde Şaşırtan Gerçekler
Laboratuvarda Üretilen Somon Balığı FDA’ dan Onay Aldı!
KAYNAKLAR
Alparslan, Y., & Baygar, T. (2009). Levrek balığının Türkiye ve Dünyada yeri, önemi ve pazar durumu. Anadolu Bil Meslek Yüksekokulu Dergisi, (13), 31-40.
Cengiz, Ö., Özekinci, U., Ayaz, A., & Öztekin, A. (2014). Gelibolu Yarımadası’nda (Kuzey Ege Denizi, Türkiye) palamut balığı (Sarda sarda Bloch, 1793) avcılığında kullanılan multifilament galsama ağlarının seçiciliği. Turkish Journal of Agricultural and Natural Sciences, 1(4), 516-523.
Erdem, E., Özdemir, S., Gönener, S., & Aksu, H. (2010). Karadeniz’de Ortasu Trolü ile Sarıkuyruk İstavrit (Trachurus mediterraneus, S.) Avcılığı Üzerine Bir Araştırma.
Gıcılı, S. (2007). Ege Denizi Edremit Körfezi’nde sardalya balığı (Sardina pilchardus Walbaum, 1792)’nın biyolojisi üzerine araştırmalar (Master’s thesis, Balikesir University (Turkey)).
Hecer, C. (2012). Türkiye’de balıkçılık sektörüne ve Türk halkının su ürünleri tüketim alışkanlıklarına genel bir bakış. Uludağ Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi, 31(2), 45-49.
Kalaycı, F., Yeşilçiçek, T., & Şahin, C. (2019). Lüfer Balığı’nın (Pomatomus saltatrix L., 1766) Av Kompozisyonu, Gonadosomatik İndeks ve Kondisyon Faktörü. Journal of Anatolian Environmental and Animal Sciences, 4(2), 97-103.
Kara, A., & Özekinci, U. (2002). İzmir Körfezi’nde Sardalya (Sardina pilchardus Walbaum, 1792) Balığı Avcılığında Kullanılan Galsama Ağlarının Seçiciliği. Ege Journal of Fisheries and Aquatic Sciences, 19(3).
Kısık Ateş Akademi. (2022, 5 Ocak). Hangi balık hangi mevsimde yenir? https://www.kisikatesakademi.com.tr/blog/hangi-balik-hangi-mevsimde-yenir-889. (Erişim tarihi: 23 Ekim 2025).
Korkmaz, A. Ş., Zencir, Ö., & Coşkun, T. (2008). Türkiye’de uygulanan alabalık yetiştirme teknikleri. Süleyman Demirel Üniversitesi Eğirdir Su Ürünleri Fakültesi Dergisi, 4(1), 58-64.
Özdemir, S., Söyleyici, H., Özdemir, Z. B., Özsandıkçı, U., & Büyükdeveci, F. (2018). KARADENİZ (SİNOP-SAMSUN) KIYILARINDA AVLANAN MEZGİT (Merlangius merlangus euxinus) BALIĞININ AYLIK OLARAK BOY-AĞIRLIK İLİŞİKLERİ VE BOY KOMPOZİSYONUNUN TESPİTİ. Aquatic Research, 1(1), 26-37.
ŞİŞMAN, B. KARADENİZ YÖRESİNDE FOLKLORİK BİR DEĞER OLARAK HAMSİ.
