Deneyimden Öğrenmek: Örtülü Bilginin Değeri

Yapay Zeka çağında önemli değişiklikler geçirecek alanlardan biri de öğrenme ve kişisel gelişim olacak!

Herhangi bir konuda bilgiye ulaşmak artık çok kolay. Bu imkân, internet çağının da ötesine geçerek, sınırlarını öngörmenin güç olduğu bir düzeye ulaşıyor. Ancak bu kolaylık, deneyim yoluyla kazanılan bilginin önemini ortadan kaldıramıyor. Bazı çok değerli bilgiler hâlâ onlarca yıllık deneyimin sonucunda oluşuyor. Bunların tamamını kitaplarda, makalelerde, prosedürlerde veya yapay zeka uygulamalarının ürettiği yanıtlarda bulmak mümkün olmayabiliyor. Dolayısıyla bilgiye erişimin kolaylaştığı bu çağda, deneyimli insanlardan öğrenmenin değeri de önemini koruyor.

Örtülü Bilgi Kavramı

Literatürde “örtülü bilgi” (tacit knowledge) olarak tanımlanan bu bilgi türü; kişinin yıllar içinde deneyimle geliştirdiği, çoğu zaman neyi, ne zaman ve hangi işaretlere bakarak yapacağını bildiği ancak bunu bütünüyle yazılı hale getirmekte veya başkasına aktarmakta zorlandığı bilgileri kapsıyor.

Bu yazımda, örtülü bilginin farkında olan genç bir mühendisin, kariyerinde çalışmayı düşündüğü alanda onlarca yıl deneyim sahibi olmuş bir gıda mühendisinden bu bilgilerin en azından bir kısmını nasıl öğrenebileceğini ele almak istiyorum.

Doğru Mentorü Seçmek: Unvanlar Her Zaman Ne Anlama Gelir?

Şüphesiz derin mesleki deneyime sahip her uzmanın bildiklerini genç meslektaşlarına aktarmaya aynı ölçüde istekli olacağını düşünmek gerçekçi değildir. Bununla birlikte mentorluk yapan ve deneyimlerini genç meslektaşlarıyla paylaşmaktan keyif alan çok sayıda gıda mühendisini farklı platformlarda görmekteyiz. Bu nedenle genç meslektaşlarıma zaman zaman olumsuz sonuçlanan görüşmeler olsa bile deneyimli insanlardan öğrenme konusunda girişimde bulunmaktan vazgeçmemelerini öneririm.

Staj yapan veya meslek hayatına yeni başlamış bir gıda mühendisi, öncelikle deneyiminden öğrenmek istediği kişiyi belirlemelidir. Bu, kişinin mutlaka kendi yöneticisi olması gerekmez. Fabrika müdürü, üretim müdürü, kalite müdürü, hatta uzun yıllardır aynı üretim prosesinde çalışan bir proses mühendisi çok değerli bilgilere sahip olabilir. Kişinin unvanı sahip olunan deneyimsel bilginin düzeyini her zaman yansıtmayabilir. Burada bilgi edinmek isteyen kişi kadar, bilgisini paylaşacak kişinin motivasyonu da son derece önemlidir. Bu motivasyonu desteklemenin yollarından biri samimi ve doğrudan yaklaşımdır.

Genç bir mühendisin;
“YZ çağında olsak da sizin yıllar içinde kazandığınız üretim deneyiminin benim için çok değerli olduğunu düşünüyorum. Müsait olduğunuz bir zamanda yaklaşık 30 dakika sizinle bu konuda görüşebilir miyim?” şeklinde bir talepte bulunması görüşmenin başlamasını kolaylaştırabilir.

Örtülü bilgilerin ortaya çıkarılmasına yönelik görüşmelerin mümkünse birebir yapılmasının ve özellikle ilk görüşmelerin belirli bir konuya odaklanan yaklaşık 30 – 40 dakikalık oturumlar şeklinde planlanmasının yararlı olacağını düşünüyorum. Ancak kritik nokta yalnızca görüşmenin yapılması değildir. Doğru soruların sorulması gerekir. Çünkü örtülü bilgi çoğu zaman “Bana deneyimlerinizi anlatır mısınız?” gibi genel bir soruyla ortaya çıkmaz.

Bunun yerine kişinin yaşadığı olayları, yaptığı hataları, gözlemlerini, karar verme biçimini ve yıllar içinde geliştirdiği çalışma prensiplerini hatırlamasını sağlayan, açık uçlu ancak kapsamı daha belirgin sorular sormak gerekir. Özellikle “… konusunda öncelikle neler yapılmalı?”, “Neler yapılmamalı?” gibi sorular, deneyimin içinde saklı olan ve çoğu zaman kendiliğinden ifade edilmeyen bilgilerin ortaya çıkmasını kolaylaştırabilir.

Örneğin hem üretim hem de kalite alanında uzun yıllar deneyim sahibi bir fabrika müdürüyle gerçekleştirilecek görüşmeyi yönlendirmek için şu dört soru grubu kullanılabilir:

1. Zorlayıcı problemler

Üretim sistemindeki 30 yıllık deneyiminizde sizi en çok hangi tür problemler zorladı?
Bugünkü deneyiminizle bu problemlere karşı daha hazırlıklı olmak için neler yapılmasını önerirsiniz?
Bu tür problemlerin çözümünde hangi bilgi ve becerilerin önemli olduğunu düşünüyorsunuz?

2. Kariyer gelişimi

Üretim sisteminde kariyerinde daha hızlı ilerleyenlerde hangi özelliklerin öne çıktığını gözlemlediniz?
Hedefledikleri kariyer gelişimine ulaşmakta zorlananlarda neleri daha çok gözlemliyorsunuz?
Kariyerleri boyunca doğru veya hatalı seçimler yaptığını düşündüğünüz gıda mühendislerinde ne tür ortak özellikler gözlemlediniz?

3. Yeterince vurgulanmayan alanlar

Üretim sistemi içinde çok önemli olduğunu düşündüğünüz ancak yayınlarda yeterince vurgulanmadığını düşündüğünüz alanlar var mı?
Bu alanların üretim sistemi performansı açısından neden daha fazla ön plana çıkarılması gerektiğini düşünüyorsunuz?

4. Geriye dönük tavsiye

Bugünkü deneyiminizle kariyerinizin başındaki halinize mesleki açıdan birkaç öneride bulunma şansınız olsaydı neler söylerdiniz?
Tek bir konuyu öncelikli olarak önerme şansınız olsaydı bu ne olurdu? Neden?

Yukarıdaki sorular örnek amaçlı verilmiştir. Görüşülen uzmanın uzmanlık alanına yönelik daha spesifik sorular hazırlanabilir.

Örneğin uzun yıllar deneyim sahibi bir kalite müdürüne şöyle sorular yöneltilebilir:

Kalite alanındaki deneyiminizde, çözüme ulaştırmakta en çok zorlandığınız müşteri şikayetleri hangileri oldu?
Hangi alanlarda daha başarılı olunsaydı bu şikayetlerin daha hızlı ve etkili biçimde çözülebileceğini düşünüyorsunuz?

Bu tür sorular, uzmanlık alanına özgü yaşanmış olayları ve bu olaylardan yıllar içinde çıkarılan dersleri görünür hale getirir. Böylece örtülü bilginin daha somut biçimde ortaya çıkmasına yardımcı olur.

Yapay Zeka ile Örtülü Bilgiyi Harmanlamak

Bu görüşmelerden elde edilen bilgileri kavramaya başladıktan sonra, yapay zekayı bu bilgilerin rehberliğinde kullanarak kişisel gelişimi daha da derinleştirmenin anlamlı olacağını düşünüyorum. Çünkü bu noktada yapay zeka yalnızca genel bilgi sunan bir araç olmaktan çıkar. Deneyimli uzmanlardan öğrenilen öncelikler, problem alanları ve çalışma prensipleri doğrultusunda hangi konuların araştırılması, hangi becerilerin geliştirilmesi ve hangi soruların daha derinlemesine ele alınması gerektiği konusunda güçlü bir öğrenme desteğine dönüşür.

Bilgiye ulaşmanın her geçen gün daha da kolaylaştığı YZ çağında, yılların deneyimiyle oluşmuş örtülü bilgiyi fark etmek, doğru sorularla ortaya çıkarmak ve bu bilgiyi yeni öğrenme araçlarıyla geliştirmek genç mühendisler için önemli bir kişisel gelişim fırsatıdır.

Yazımın meslektaşlarıma yarar sağlamasını dilerim…

Editör Notu:

Gıda Bilim Akademisi’ne değerli katkıları ve yazısını okurlarımızla paylaştığı için Harun Tuygan’a teşekkür ederiz.

Harun Tuygan kimdir?

Harun Tuygan, İTÜ Gıda Mühendisliği mezunudur. Ulusal ve uluslararası gıda şirketlerinde uzun yıllar üretim ve kalite yöneticisi olarak görev yapmıştır. Günümüzde hijyenik tasarım ve sanitasyon alanlarında danışmanlık ve eğitim vermektedir. Ayrıca EHEDG Türkiye’de aktif görev almaktadır.

Kendisini aşağıdaki hesaplardan takip edebilirsiniz:

Linkedin: https://www.linkedin.com/in/haruntuygan/

Web Sitesi: https://www.tuygandanismanlik.com/