Folik Asidin Zorunlu Katkılandığı Gıdalar ve Ülkeler: Türkiye Modeli

Folat vitamini, gıdalarda doğal formda bulunur. Ancak birçok kişi (yaşa ve nüfus bağlı) diyetle folatın günlük alım miktarına ulaşamaz. Nitekim yeterli folat düzeyini korumak, folat yetersizliğinden kaynaklı sorunları (doğum kusurları ve bazı kanserler gibi) önlemede oldukça önemlidir. Bu amaçla folatın sentetik hali folik asit, gıdaları zenginleştirmede ve gıda takviyelerinde kullanılır. Yazının devamında folik asidin katkılandığı gıda gruplarını ve hangi ülkelerde zorunlu olduğunu öğrenebilirsiniz.

Folik Asit Nedir?

Folat (B9 vitamini), gıdalarda doğal olarak indirgenmiş formdadır ve suda çözünür özellik gösterir. Folik asit ise folatın sentetik (oksitlenmiş) formudur. Zenginleştirilmiş gıdalar ve çoğu vitamin takviyesinde bulunur.

Folatı en fazla miktarda; sakatatlar, sebzeler (ıspanak, fasulye, brokoli gibi), meyveler (portakal, muz gibi) baklagiller ve tahıllar içerir. Nitekim düşük stabilitesinden dolayı hazırlama, işleme ve depolama gibi süreçlerde miktarında azalma gözlenir. Ancak sentetik formdaki folik asidin, stabilitesi folata kıyasla daha yüksektir.

Sağlık Üzerine Etkileri

Folatın sindirimi için konjugaz enzimine gereksinim vardır. Ancak folik asidin monoglutamat formunda olmasından dolayı biyoyararlanımı folattan çok daha yüksektir. Folik asit gebelik süresince nöral tüp defektleri (NTD) ve bilişsel gelişimde önemli role sahip bir mikro besindir. (NTD: fetüsün beyin, omurga veya omuriliğindeki doğumsal kusurlardır.) İlerleyen yaşlarda hastalıklardan ve inmeden korunmada ve kanseri önlemede de önemli rol oynar. Dahası yaşlılıkta kemik sağlığı ve bilişsel fonksiyonlar gibi durumlar için de önemlidir.

Genel olarak folat eksikliğinde megaloblastik anemiden kaynaklı yorgunluk ve halsizlik görülür. Ayrıca gebelikte de erken doğum, düşük doğum ağırlığı, fetal büyümede gecikme ve NTD riski taşır.

Günlük Alım Miktarları

Folik asidin diyetle alımı yaşa, nüfus grubuna ve özel duruma bağlı değişir. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ)/Gıda ve Tarım Örgütü folat veya folik asit için herhangi bir üst sınır belirlememiştir. Tıp Enstitüsü’nün değerlendirmesini dikkate alan DSÖ, diyetle alınan folik aside ilaveten günde 400 μg alımının güvenli olduğu sonucuna varmıştır. Ayrıca günde 400-1000 μg alımında da pernisyöz anemi tanısının konulmasında bazı zorluklar haricinde büyük bir toksisite riski olmadığını belirtmiştir. ABD Halk Sağlığı Servisi, hamile kalma potansiyeli olan tüm kadınlarda NTD’leri önlemek için günde 400 μg folik asit tüketmesini önermektedir. Ancak birçok kişi bu günlük alım düzeyine ulaşamaz.

Zenginleştirilmiş gıdalardan ve gıda takviyelerinden alınan ilave folat için limitler (Türkiye Beslenme Rehberi, 2022; EFSA, 2024)

*Tüm bireylerin %50’sinin gereksinmesini karşılayan günlük miktardır.
** Tüm bireylerin %97.5’inin gereksinmesini karşılayan günlük miktardır.

Türk Gıda Kodeksi Takviye Edici Gıdalar Tebliği’nde (2013/49) folik asidin günlük maksimum limitleri 4-10 yaş için 300 μg ve 11 yaş ve üzeri için ise 600 μg’dır.

Gıdalara İlavesi Neden Zorunlu?

Mikro besin eksikliği üzerine küresel krizin sonlanması için 70 kuruluş 2023 yılında 76. Dünya Sağlık Asamblesi öncesinde;

“Güvenli ve etkili besin zenginleştirilmesi yoluyla spina bifida ve diğer NTD dahil olmak üzere mikro besin ögesi eksikliklerinin ve bunların sonuçlarının önlenmesi çabalarının hızlandırılması” için kararlılıklarını beyan etmişlerdir. Hazırladıkları rapordaysa “gizli açlık” olarak belirtilen temel vitamin (folat ve A vitamini) ve minerallerin (demir ve çinko) eksikliğinin önemini belirtmişlerdir. Ayrıca besin zenginleştirme sağlık, ekonomik ve sosyal faydaları kanıtlanan maliyet-etkinlik stratejisidir.

Folik asit alımı, özellikle doğurganlık çağındaki kadınlarda yaygın olarak yetersizdir. Bu nedenle NTD’li bebek doğurma riskleri daha yüksektir. Ancak çalışmalar folik asit takviyesinin uygulanmasıyla NTD görülme sıklığının azaldığı göstermiştir. Kadınlarda folik asit durumunu iyileştirmek için üç yaklaşım mevcuttur.

1. Doğal gıdalarda bol miktarda bulunan folik asit açısından zengin bir diyet uygulamak.
2. Folik asit takviyesi almak.
3. Folik asit ile zenginleştirilmiş gıdalar tüketmek.

İlk iki yaklaşım daha aktif kişisel düzeyde uygulama gerektirirken, üçüncü yaklaşım nüfus düzeyinde bir müdahaleye dayanır. Böylelikle birçok ülke, başlıca NTD’yi önlemek için zorunlu olarak bu takviyeyi gıdalara katkılamaktadır. Böylece toplum genelindeki zenginleştirme programları NTD’de %41 azalmaya yol açmıştır.

Zorunlu ve Gönüllü Ülkeler Hangileri?

Zorunlu folik asit takviyesi gibi önemli halk sağlığı konularındaki kararlar, hükümetlerin sorumluluğundadır. Umman, 1996 yılında folik asidi mevcut buğday ununa ekleyen ilk ülke olmuştur. ABD ve Kanada ise ilk olarak 1998 yılında beyaz un ve zenginleştirilmiş tahıl ürünlerine zorunlu olarak eklemiştir. Küresel olarak, zorunlu folik asit takviye politikasını her ülke benimsememiştir.

Mayıs 2022 itibarıyla 91 ülke mısır unu, pirinç veya buğday ununun vitamin ve minerallerle takviye edilmesini zorunlu kılmaktadır. Mart 2024 itibarıyla 72 ülke, temel tahıl ürünlerinin zorunlu folik asitle zenginleştirilmesini yasalaştırmıştır. Bu ülkelerden 43’ü düşük ve orta gelirli ülkelerdir. Bölgelere göre Afrika ve Amerika, zorunlu zenginleştirmeyi benimseyen en fazla sayıda ülkeye sahiptir. Yeni Zelanda da gönüllü olduğu bu vitaminin takviyesinin etkisizliğine yönelik endişelerinden dolayı 2023 yılında zorunlu takviyesi için yasa çıkarmıştır.

Zorunlu ülkelere ilaveten 46 ülke de üreticileri tahıl ürünlerini gönüllü olarak zenginleştirmeye teşvik etmektedir. Ayrıca birçok Avrupa ülkesinde de gıda ürünlerine ilavesi gönüllüdür. Son birkaç yıldır, mevcut stratejiler NTD’yi azaltmada başarılı olmamıştır. Böylelikle Avrupa’nın zorunlu folik asit takviyesini uygulamasının gerekip gerekmediği konusunda giderek artan sayıda soru işaretleri ortaya çıkmıştır. Dahası, çocuklarda ve yaşlılarda fazladan folik asit alımının etkilerine ilişkin endişeler de önemli bir sorun oluşturmaktadır. 2021’de Birleşik Krallık Hükümeti de tam buğday unu olmayan unlara zorunlu folik asit takviyesini getireceğini duyurdu. Ancak bunu henüz uygulamadı. Çin ise 2012 yılında gönüllü folik asit takviyesine izin veren bir yasa çıkardı. Fakat bunu tam olarak uygulamadı. Aşağıdaki şekilde folik asitle zenginleştirmenin; koyu renkli ülkelerde zorunlu, gri renklilerde gönüllü ve beyaz renklilerde ise zorunlu olmadığı görülmektedir.

Katkılandığı Gıdalar Nelerdir?

En yaygın zenginleştirilen gıda buğday unudur. Bunu mısır unu ve pirinç (mikrogıda içeren hidrofilik sıvılarla) izlemektedir. Zorunlu zenginleştirme uygulayan ülkeler arasından 50’si (%69.4) tek bir tahıl türünü hedef alırken, 19’u (%26,4) iki tahıl türü ve 3 ülke de üç tahıl türü için politika uygulamıştır. 69 ülkede en yaygın (%95.8) kullanılan taşıyıcı madde buğday ürünleri olmuştur. Sadece buğday ununda Bolivya, Kosova, Liberya ve Nijer’de zenginleştirme zorunluyken, Hindistan ve Etiyopya’da ise gönüllü folik asit politikası vardır. Ayrıca buğday ve mısır ununun zenginleştirilmesi ise Burundi, El Salvador, Malavi, Mozambik, Nijerya, Tanzanya ve Uganda’da zorunludur.

Tahılların endüstriyel olarak üretiminin veya yaygın olarak tüketiminin olmadığı bölgelerde, alternatif gıda taşıyıcılarını zenginleştirme, NTD’lerin yaygınlığını azaltmaya yardımcı potansiyeldedir. Avrupa’da daha çok kahvaltılık gevrekler, süt ürünleri gibi gıdalarda gönüllü katkılama görülmektedir. Folik asit ilaveli gıda ürünleri çalışmaları arasında ise süt, yoğurt, tuz şeker, elma ve portakal suları, maden suyu, hamburger, sosis, elma dilimleri (kuru) ve darı unu yer alır.

Buğday unu için folik asit dozaj seviyesi 100-511 μg/100 g arasında değişmektedir. ABD’de, tahıl ürünleri için zenginleştirme 140 μg/100 g miktarında içerir. Zorunlu mısır unu takviyesi uygulayan ülkelerde miktarı 100-260 μg/100 g arasında değişir. Ayrıca pirinçte dozaj seviyeleri 100-231 μg/100 g arasındadır. Kosta Rika, tüm süt ürünlerini 40 μg/250 mL folik asitle zenginleştirmeyi zorunlu tutmuştur. Aşağıdaki tabloda unu folik asitle zenginleştirmede organizasyonlar ve önerilen miktarlar verilmiştir.

Maliyet Boyutu

Gıda zenginleştirmedeki bir başka konu ise maliyet-etkililik ve maliyet-kazanç oranıdır. Gıdayı zenginleştirmenin maliyet-etkililiği, zenginleştirmeyle önlenen ölümler veya hastalıkların maliyetidir. Maliyet-kazanç oranıysa zenginleştirmenin ekonomik yararları ve maliyeti kıyaslamayla belirlenir.

NTD’ler, yaşam boyu doğrudan/dolaylı maliyetlerin önemli olması bakımından sağlık sistemleri üzerinde önemli ekonomik yüktür. Doğumdan kısa süre sonra hastaneye yatış/ameliyatlardan kaynaklı maliyetlere ilaveten NTD’li kişiler sürekli bakıma ihtiyaç duyarlar. NTD’lerin yaşam boyu maliyetleri, sağlık hizmeti fiyatlarındaki ve tedavi ve hizmetlerin mevcudiyetindeki farklılıklardan dolayı ülkeler göre değişiklik gösterir. Bu anlamda besin zenginleştirme, mikro besin eksikliklerini azaltmada ucuz ve etkin halk sağlığı uygulamasıdır. Maliyet : kazanç (yarar) oranları buğday veya mısır unundaki folik asit için 1:46’dır.

ABD’de her yıl 1300’den fazla NTD önlenmektedir. Nitekim zorunlu folik asit takviyesi her yıl doğrudan maliyetlerde 600 milyon dolardan fazla tasarrufa yol açtığı tahmin edilmektedir. Ayrıca her 1 ABD $ harcamaya karşın sağlığın iyileşmesi ve verimin artmasıyla 27 ABD $ ekonomik geri kazanım sağlanabilmektedir. Güney Afrika’dan bir çalışma, NTD’lerin önlenmesi üzerine gıda takviyesinin maliyet-etkililik oranının 1:30 olduğunu belirtmiştir. Sonuç olarak gıdayı zenginleştirme, uzun süreli mikro besinlerin eksikliğinin giderilmesi amacıyla uygulanan en maliyet etkili çözümdür.

Türkiye’de Durumlar Nasıl?

Türkiye’de folat alım düzeyi, kız çocukları, doğurganlık çağındaki kadınlar, gebeler ve ileri yaş gruplarında ortalama gereksinimin altında bulunmuştur. 19 yaş ve üzeri toplumun %33.3’ünde folat alımı önerilen günlük gereksinme miktarlarının altındadır. Çalışmalar gelişmiş ülkelere kıyasla ülkemizde NTD’nin daha yüksek olduğunu göstermektedir. Ülkemizdeki çeşitli çalışmalarda da NTD sıklığı binde 3 ila 5.8 arasında değişmektedir. Gebeliğin erken süreçlerinde folik asit alımıyla NTD’nin önüne geçilebilir.

Türkiye’de hasta başına yıllık sağlık harcaması 10.000 $ bulmaktadır. Ayrıca yaşam boyunca bu harcamanın 300.000-500.000 $ ulaştığı belirlenmiştir. Bu sorunu çözmek üzere sunulan müdahaleler arasında unu folik asitle zenginleştirme yer alır. Böylelikle zenginleştirme amacıyla yapılacak harcama miktarının sağlık harcamalarına kıyasla daha düşük olurken, halk sağlığına etkisinin daha büyük olduğu belirtilir.

Ülkemizde ekmek ve tahılları folik asitle zenginleştirme ise zorunlu değildir. Uzman Paneli Kararına göre beyaz una folik asit ilave miktarı, DSÖ’nün önerdiği 1.4-4 mg/kg olarak benimsenmiştir.

Sonuç olarak;

Dünya genelinde vitamin ve mineral eksiklikleri insanların sağlıklarını olumsuz yönde etkilerken toplumların ve ülkelerin ekonomik refahına katkıda bulunmayı da sınırlamaktadır. Böylelikle gıdaların vitamin ve minerallerle zenginleştirilmesi mikro besin eksikliklerinin önlenmesi için önemli bir uygulamadır. Ayrıca zengin içerikli gıda, gıda takviyesine göre daha maliyet-etkili ve daha yüksek oranda maliyet-kazançlıdır. Böylece bu konudaki en kalıcı çözüm, yeterli, dengeli ve sağlıklı beslenmenin toplumun genelinde sağlanması amacıyla sağlık, gıda ve tarım politikalarının geliştirilmesi olmalıdır. Bu amaçla politika yapıcılar, araştırmacılar, özel sektör ve dernekler gıda takviyesi girişimlerini iyileştirmek için birlikte daha fazla çalışma yürütmelidir. Dahası zengin içerikli gıdaya erişim, gıda güvenliği, yaş ve tüketim limiti ve ekonomik gibi nedenlerle ilgili endişeler giderilmelidir.

Meraklısına;

Folat (B9 Vitamini) Nedir?

Krom Pikolinat Nedir, Sağlığa Faydaları Nelerdir?

Demir Eksikliği Belirtileri: Dikkat Kansızlık!

Kaynaklar

Crider, K. S., Qi, Y. P., Yeung, L. F., Mai, C. T., Head Zauche, L., Wang, A., Daniels, K. & Williams, J. L. (2022). Folic acid and the prevention of birth defects: 30 years of opportunity and controversies. Annual Review of Nutrition, 42(1), 423-452. https://doi.org/10.1146/annurev-nutr-043020-091647

Demircioğlu, E. Ö., & Aslan, D. (2023). Halk Sağlığı Uygulamalarında Gıda Zenginleştirilmesi. Sürekli Tıp Eğitimi Dergisi, 32(1), 69-79. https://doi.org/10.17942/sted.1087701

Haggarty, P. (2021). UK introduces folic acid fortification of flour to prevent neural tube defects. The Lancet, 398(10307), 1199-1201.

Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü. (2026). Türkiye’de Besinlerin Zenginleştirilmesi Hakkında Görüş Raporu (Demir, Folik asit, D vitamini ve B12 vitamini). https://hsgm.saglik.gov.tr/depo/birimler/saglikli-beslenme-ve-hareketli-hayat-db/Dokumanlar/Rehberler/Turkiyede_Besinlerin_Zenginlestirilmesi_Hakkinda_Gorus_Raporu.pdf. Erişim Tarihi: 26.01.2025.

Ilgaz, Ş., Yardım, N., Çimen, M. Y. B., Kanbur, N., Özmert, E. N., Satman, İ., Tavil, B., Tayfur, M. & Ulman, C. (2020). Türkiye’de besinlerin D vitamini, folik asit ve demir ile zenginleştirilmesi: Sağlık Bakanlığı önerileri. Turkish Journal of Public Health, 18(3), 226-248.

Ismail, S., Eljazzar, S., & Ganji, V. (2023). Intended and unintended benefits of folic acid fortification—A narrative review. Foods, 12(8), 1612. https://doi.org/10.3390/foods12081612

Smith, A. D., Sobczyńska-Malefora, A., Green, R., Reynolds, E. H., & Refsum, H. (2022). Mandatory food fortification with folic acid. The Lancet Global Health, 10(10), e1389. 

Quinn, M., Halsey, J., Sherliker, P., Pan, H., Chen, Z., Bennett, D. A., & Clarke, R. (2024). Global heterogeneity in folic acid fortification policies and implications for prevention of neural tube defects and stroke: a systematic review. EClinicalMedicine, 67.

Yoo, S., Montazeri, A., McNulty, H., Kent, M. P., Bennett, D., & Little, J. (2025). Global evaluation of the impact of food fortification with folic acid on rates of schizophrenia. Schizophrenia Research, 280, 39-47. https://doi.org/10.1016/j.schres.2025.04.007