Bir araştırmaya merak ettiğimiz bir konuyu öğrenmeye başladığımızda, ilk yapmamız gereken konuyla ilgili doğru ve yeterli bilgilere ulaşmaktır. Bu amaçla “Literatür Tarama” aşaması ilk ve oldukça önemli bir başlangıç adımıdır. Yazının devamında bu aşamada doğru, etkili ve hızlı olarak tarama yapmak ve kaynaklara ulaşmak üzere ipuçlarına ve araçlara ulaşabilirsiniz.
Literatür Nedir?
Literatür, herhangi bir bilim dalında yazılmış tüm yazılı kaynakları ifade eder. Bunları; kitaplar, makaleler, tezler, konferans bildirileri ve dergiler oluşturur. Ayrıca aralarında güvenilir dijital içerikler, kamu kurumları ve özel sektör yayınları, raporlar ve mektuplar gibi kaynaklar da yer alır.
Neden Tarıyoruz?
Öncelikli olarak literatür, araştırma konunuzla ilgili kaynakların incelenmesi ve verilerin toplanması amacıyla taranır. Ayrıca;
- Araştırmayı bilimsel temellere dayandırma,
- Araştırmada hangi açıdan ve nasıl bir yöntem kullanacağını belirleme,
- Araştırma boşluklarını belirleme,
- Araştırmaya yeni bakış açısı kazandırma,
- Özgün ve başarılı bir çalışma ortaya koyma,
- Tekrardan ve yanlış yönlendirmeden kaçınma hedeflenir.
Aşamaları
Araştırma konunuzla ilgili literatür taramanızı genel olarak dört başlık altında toplayabilirsiniz. Bunlar;
1. Araştırma konusunun ve probleminin belirlenmesi: Hangi konuya ilgim var? Neyi merak ediyorum? Ortada bir problem var mı? Bu gibi sorularla yola çıkararak araştırma konunuzu ve probleminizi belirleyebilirsiniz. Örnek olarak gıda zehirlenmesini verebiliriz. Gıda zehirlenmesi bir problem ve bunu çözmem için hangi çalışmaları yürütmem gerekiyor? Nasıl önlem almam gerekiyor? Bunlar benim araştırma konumu oluşturuyor.
2. Anahtar kelimelerin belirlenmesi: Araştırmamın konusunu ve problemini belirledikten sonra literatürü taramam için konuyu özetleyen bazı anahtar kelimeleri belirlemem gerekiyor. Araştırma konuma gıda zehirlenmesini örnek verecek olursam, burada anahtar kelimelerimi: gıda, zehirlenme, hijyen ve sıcaklık olarak belirleyebilirim.
3. Veri tabanlarını tarama: Anahtar kelimeleri belirledikten sonra dijital ortamda literatüre erişmek için bunları uygun veri tabanlarında taramalıyız.
4. Kaynak bulma ve değerlendirme: Son olarak literatür taramasını bitirdikten sonra kaydettiğiniz uygun kaynakları ve oradan yararlanacağınız bulguları değerlendirmelisiniz.
En Sık Yapılan Yanlışlar
Literatür taramaya yeni başlıyorsanız ve/veya bu konuda yeterli deneyime sahip değilseniz, bazı hataları yapmanız kaçınılmaz oluyor. Böylelike bu konuda en sık yapılan yanlışlar arasında;
- Rastgele araştırma,
- Net araştırma sorularının veya hedeflerinin eksikliği,
- Yetersiz, çok geniş ve ilişkili olmayan anahtar kelimeler,
- Yanlış ve alakasız kaynak seçimi,
- Ertelemek veya aceleyle tarama,
- Eleştirel değerlendirememe yer alır.
Hızlandıran İpuçları
Araştırmayı yaparken veri tabanlarına ve arama motorlarına yazılacak anahtar kelimelerin doğru seçimi, istenen kaynaklara ulaşmada oldukça önemlidir. Böylelikle araştırmaya uygun kaynaklara öncelikle erişim sağlama literatür taramayı hızlandıracaktır. Bu hızlandırıcı ipuçlarına baktığımızda;
1. Anahtar kelimelerde ” “, VE, VEYA, AND, OR, NOT, – ve () kullanımı:
- ” ” içinde yan yana bulunması gereken terimleri belirtme,
- AND (İngilizce kaynak), VE (Türkçe kaynak) aynı kaynak içinde istediğiniz birden çok terim olması durumunda daraltma,
- NOT, – bulunmasını istemediğiniz terimleri daraltma,
- OR bulunmasını istediğiniz birden çok terim seçeneği için genişletme,
- () yan tümceleri iç içe yerleştirerek ve gruplama araması amacıyla kullanılır.
Örnek olarak;
- “glutensiz un” VE “glutensiz ekmek” VE “çölyak hastalığı”
- “glutensiz makarna” VEYA “glutensiz ekmek”, -”glutensiz kek”
- (“celiac disease” OR “gluten sensitivity”) AND diabetes AND NOT cancer
2. Filtreleme yapma
Arama motoruna anahtar kelimeleri yazdıktan sonra aşağıdaki gibi kategorilerde filtreleme uygulayabiliriz. Diğer durumda karşımıza öncelikli anahtar kelimemizle ilgili olarak en çok atıf alan çalışma çıkacaktır. Örneğin filtreleme seçenekleri olarak;
- Dergi ve kitap gibi kategori seçme,
- Kimya, mühendislik, ziraat ve sağlık gibi alan seçme,
- Yıl seçme.
3. Yapay zeka araçlarını kullanma
Consensus, Scite.ai ve Google Scholar Labs gibi yapay zeka araçları konuyla ilgili kaynakları hızlıca bulma ve özetini çıkarma gibi özellikleriyle araştırmayı hızlandırır.
4. Derleme, kitap ve kitap bölümü okuma
Bu yayınlar birden fazla kaynağı içerir. Böylelikle birden fazla yayını okumaktansa araştırma konusu hakkında hızlı olarak genel bilgi verir. Ayrıca alt başlıklar ve içindekiler gibi kısımları da içermeleri, araştırmayı kendi içinde başlıklandırmaya da fikir verir. Aksine, içindekiler oluşturmayacaksanız bile, yazınızdaki her paragrafın kendi içinde bir konuyu içermesine ve uygun akışına yardımcı olur.
5. Kaynakları depolama ve kategorize etme
Bu konuda EndNote, Mendeley veya Zotero gibi kaynakça yönetim araçları araştırmayı yaptığınız kaynakları depolama ve kütüphane olarak kullanmaya olanak tanır. Böylelikle araştırmada aynı kaynağı tekrar incelemenin ve kaydetmenin önüne geçerek zaman kazandırır. Ayrıca çalışmamın hangi başlığı altına hangi kaynağı kullanacağım ve buradan hangi bilgileri alacağım soruları için dosyada not almamıza yardımcı olur. Bunların yanı sıra, masaüstüne ayrı bir klasör açarak veya word dosyasına uygun bir sınıflandırma yaparak da kategorize edebilirsiniz.
6. Araştırmayı sonlandırma
Konuyla ilgili araştırma yaparken son yıllarda yapılmış en az 30 araştırma çalışması önerilir. Ancak bu sınırlama çalışmanın içeriğine göre değişir. Artık araştırmada benzer çalışmaların önünüze çıkmaya başlaması taramayı sonlandıracağınızı gösterir. Ancak araştırdığınız konuyu düzenlemeye başladıktan sonra eksik olan kısımlara yönelik tekrar araştırma yapabilirsiniz.
Çevrimiçi Veri Tabanları ve Arama Motorları
Artık literatürün tanımına ve neden araştırma yaptığımıza değindikten sonra anahtar kelimelerinizi aşağıdaki çevrimiçi veri tabanlarına ve arama motorlarına girebilirsiniz.
1. Google Akademik
Akademik araştırma sürecini kolaylaştırmak için birçoğumuzun bildiği ve en yaygın kullandığımız ücretsiz arama motorlarından birisidir. İçerisinde makaleler, kitaplar, tezler, patentler, özetler ve mahkeme görüşleri gibi çok farklı kaynaklara erişim sağlar. Burada arama yaparken arama çubuğuna yukarıdaki başlıkta yer aldığı gibi anahtar kelimeleri ” ” içerisinde uygun bağlaçlarla ayırarak yazabilirsiniz. Filtreleme kısmında ise yıla, alakaya, türe ve dile göre seçim yapabilirsiniz.
2. Core
En popüler açık erişimli araştırma platformlarından birisidir. Dünya genelinde 14 bin veri sağlayıcısından toplanan 379 milyon açık erişimli makaleyi içerir. Ayrıca ücretsiz olarak açık erişim sağlar. Araştırma için arama çubuğuna uygun şekilde anahtar kelimeleri yazınız. Dahası, filtreleme yapmak için de alan (kimya, tıp, mühendislik vb.), yıl, tür (makale, kitap vb.), yazar, dil ve yayınevi seçeneklerini seçiniz.
3. PubMed
MEDLINE veri tabanı, yaşam bilimleri dergileri ve çevrimiçi kitaplardan alınan 39 milyondan fazla biyomedikal literatür alıntısını içerir. Ayrıca açık ve ücretsiz bir veri tabanıdır. Burada da arama çubuğuna uygun şekilde anahtar kelimeleri yazınız. İlaveten filtremele yapmak için de yıl, makalenin erişim durumu, türü ve dilini seçiniz. Dahası, çalışmanın insanlar veya hayvanlar üzerinde mi yapıldığını, cinsiyeti ve yaşı da filtreleyebilirsiniz.
4. Yöktez
Yükseköğretim Kurulu’nun oluşturduğu ulusal tez (yüksek lisans ve doktora) merkezidir. Burada yazarların erişim verdiği tezler herkese açıktır. İzni olmayan tezlerin ise basılı kopyalarına üniversitenizin kütüphanesinden erişebilirsiniz. Ana sayfada yer alan “tarama terimi giriniz” kısmındaki çubuğa uygun anahtar kelime(ler) giriniz. Ayrıca buraya tezin adı, yazar, danışman, konu ve dizin gibi bilgiler de yazabilirsiniz. Buna göre gerekli filtrelemeyi seçerek arama gerçekleştirebilirsiniz. Sonrasında ise açılan sayfada tez no yazan kısımdan ilgili teze erişim sağlayabilirsiniz.
5. Diğer Bazı Veri Tabanları
Aşağıdaki veri tabanları da yukarıda açıklananlar gibi benzer arama özelliklerine sahiptir.
Public Library of Science (PLOS): Açık erişimli kar amacı gütmeyen bir kuruluştur. Online dergilere erişim sağlar. Ayrıyeten çoğu dergi ve makale de ücretsizdir.
ScienceDirect: Elsevier yayınevinin ve diğer bilimsel yayıncıların 2 bin 650’den fazla dergiden ve 43 binden fazla kitap başlığından oluşan 19 milyonun üzerinde tam metin içeren hakemli bilimsel veri tabanıdır.
Biomed Central (BMC): Yaşam, sağlık, tıp ve uygulamalı bilimlerle ilgili dergiler için en güvenilir veri tabanlarından birisidir.
Social Science Research Network (SSRN): Sosyal ve beşeri bilimlerle ilgili araştırmalar için elverişli bir veri tabanıdır. Yaklaşık 1 milyon 700 bin tam metin makale yer alır.
Web of Science (WOS): İndeksli dergileri (SCI, ESCI gibi) barındıran kaliteli bir yayın sitesidir. Erişim için kurum ağına (üniversite gibi) veya uzaktan kuruma bağlanabilirsiniz.
E-Theses Online Service (ETHOS): Britanya Kütüphanesi doktora tezlerinin veri tabanıdır. 600 binden fazla tezi içerir. Ayrıca kaynakların birçoğuna erişim ücretsizdir.
Dergipark Akademik: TÜBİTAK ULAKBİM çatısı altında Türkiye’de yayınlanan yaklaşık 2 bin 900 dergi ve 770 bin makale yer alır.
Üniversite Kütüphaneleri: Üniversitenizin kütüphanesine erişip buradan e-kitaplar, e-dergiler ve tezler (sayfaya göre değişebilir) gibi kısımlardan literatür taraması yapabilirsiniz.
Bahsettiğimiz bu veri tabanlarından hangisini seçeceğiniz? Hangisi bizim için doğru? Bu sorulara bakarsak, bir tanesi doğrudur ve/veya iyidir demek yeterli olmayacaktır. Çünkü bu bizim araştırmak istediğimiz konunun kapsamına, türüne ve alanına göre değişebilir. Bu durumda hangisi daha kullanışlı ve kapsayıcı geliyorsa o seçilmelidir.
Hızlandırıcı ve/veya Yapay Zeka Destekli Literatür Taraması
Literatür taramasının öncelikle zaman alıcı olduğu bilinir. Makaleleri aramak, içeriklerinin tümünü okumak ve analiz etmek uzun zaman alabilir. Böylelikle hızlandırıcı ve/veya yapay zeka tabanlı araçlar literatür tarama sürecini kolaylaştırmaya yardımcı olabilir. Bununla beraber bu araçların ortak avantajları arasında;
- Zamandan tasarruf sağlama,
- Doğruluğu artırma,
- Kişiselleştirilmiş öneriler sunma,
- Makalelerin pdflerine (birçoğu) doğrudan bağlantı sağlama,
- Atıfları bulma yer alır.
Örnek olarak; ChatGPT, Semantic Scholar, Elicit, Connected Papers, Scite.ai, Research Rabbit, Consensus, LitMaps ve Dimensions verilebilir.
1. ChatGPT
Yaygın olarak günlük kullanım amacıyla tercih edilen yapay zeka destekli bir sohbet robotudur. Bunun yanı sıra, literatür taramasında da faydalanabileceğiniz ve daha hızlı çözüm ve sonuçlara ulaşabileceğiniz bir araçtır. Araştırmak istediğiniz konuyu arama kısmına açıklayarak yazmalısınız ve konuyla ilgili kaynakları talep etmelisiniz. Burada dikkat edilmesi gereken önemli bir nokta da kaynakların doğruluğunun teyit edilmesidir. Bunun için yukarıda bahsedilen veri tabanlarına girerek yapay zekanın bize sunduğu kaynağı arayıp kaynakça bilgilerini teyit etmelisiniz. Açıkçası, ChatGPT sayfasının en altında bu durum için bizleri uyarmaktadır: “ChatGPT hata yapabilir. Önemli bilgileri kontrol edin.”
2. Consensus
Bu yapay zeka destekli arama motoru 250 milyondan fazla hakemli makaleyle birlikte bazı konferans bildirilerini ve ön baskılarını inceler. Arama kısmına konunuzla ilgili doğrudan anahtar kelimeyi veya sorunuzu yazabilirsiniz. Sonrasında yapay zeka, en alakalı sonuçları analiz ederek bulguların net ve tutarlı bir özetini oluşturur. Her yanıt alıntı(lar) içerir. Böylece her bilgi için orijinal kaynağına ulaşabilirsiniz.
3. Connected Papers
Araştırmacıların kendi çalışma alanlarıyla ilgili literatürü keşfetmelerine yardımcı olan görsel atıf tabanlı bir araçtır. Arama çubuğuna anahtar kelimeler, DOI veya makale başlığını girdikten sonra ilgili makalelerin ağının olduğu bir harita karşınıza çıkar. İlgili çalışmaların başlıklarına ve özetlerine buradan erişerek sonrasında açık erişimli olanları indirebilirsiniz. Bu araç atıf ilişkilerine, metodolojik benzerliklere ve kronolojik bağlantılara dayalı ilişki kurar. Böylelikle, araştırmada yeni bir alanda literatür taraması yaparken ana metinlerle ilişkili diğer çalışmalara da kolayca erişim imkanı tanır. Ayrıca, konuyu daha geniş bağlamda anlamayı kolaylaştırır ve araştırma sürecini daha verimli hale getirir.
4. Research Rabbit
Akademik kaynakları görsel haritalarla araştıran atıf tabanlı bir araçtır. Arama çubuğuna başlık, DOI veya anahtar kelimeleri girdikten sonra, birbirini alıntılayan makaleleri birbirine bağlayan grafikler şeklinde gösterir. Böylelikle literatür taramanızda ilgili makaleleri bulur, atıf haritaları oluşturur, zaman kazandırır ve araştırma trendlerini ortaya koyar.
Atıf tabanlı olan Connected Papers ve Research Rabbit yeni literatürü keşfetmek üzere kaynakça veya atıf ağını kullanır. Genellikle yapay zeka kullanmayıp yerine makalelerin nasıl bağlantılı olduğuyla ilgili literatürü tararlar. Böylece konuyla ilgili son derece alakalı makaleleri hızlı ve etkili bir şekilde ortaya çıkarabilirler.
Meraklısına;
Lisansüstü Eğitimin Mesleki Gelişime Katkısı
Bu Restorana Hiç Gitmediniz ve Gidemezsiniz: Hayalet Restoran
Kaynaklar
Akman, K. Literatür Taraması Nedir ve Nasıl Yapılır ?, Akademik Kaynak. https://www.akademikkaynak.com/literatur-taramasi-nedir-ve-nasil-yapilir.html. Erişim Tarihi: 25.01.2026.
Ceylan, N. Literatür Taraması. Eskişehir İl Milli Eğitim Müdürlüğü. https://eskisehir.meb.gov.tr/esges/assets/file/Literat%C3%BCr_Taramas%C4%B1_son.pdf. Erişim Tarihi: 25.01.2026.
Elsevier. (2023). ScienceDirect Kullanım Kılavuzu. https://cabim.ulakbim.gov.tr/wp-content/uploads/sites/4/2023/02/Elsevier_ScienceDirect_Kilavuz_TR_2023.pdf. Erişim Tarihi: 25.01.2026.
Hecker, J. & Kalpokas, N. How to Conduct a Literature Review?. https://atlasti.com/guides/literature-review/how-to-conduct-a-literature-review?_gl=1*1mat2hx*_up*MQ..*_ga*MjE0NTY5Mzg2Ni4xNzY0MzQ2MjMz*_ga_K459D5HY8F*czE3NjQzNDYyMzIkbzEkZzAkdDE3NjQzNDYyMzIkajYwJGwwJGgxNTk4NDU5MDgx. Erişim Tarihi: 25.01.2026.
Hecker, J. & Kalpokas, N. Common Mistakes and Pitfalls in a Literature Review. https://atlasti.com/guides/literature-review/common-mistakes-and-pitfalls-in-a-literature-review. Erişim Tarihi: 25.01.2026.
Hecker, J. & Kalpokas, N. Using Artificial Intelligence for Literature Reviews. https://atlasti.com/guides/literature-review/literature-review-ai?_gl=1*19dd2nn*_up*MQ..*_ga*MjE0NTY5Mzg2Ni4xNzY0MzQ2MjMz*_ga_K459D5HY8F*czE3NjQzNDYyMzIkbzEkZzEkdDE3NjQzNDYyNzAkajIyJGwwJGgxNTk4NDU5MDgx. Erişim Tarihi: 25.01.2026.
Köroğlu, S. A. (2015). Literatür Taraması Üzerine Notlar ve Bir Tarama Tekniği. GiDB Dergi, (01), 61-69.
