Tatlı bir lezzet elde etmek için her zaman sofra şekeri kullanmak gerekmiyor. Bazı bitkilerde bulunan bileşikler, çok düşük miktarlarda bile yoğun bir tatlılık sağlayabiliyor. Peki bu kadar az miktarda kullanılmaları nasıl yeterli oluyor?
Bu sorunun yanıtlarından biri, Güney Amerika kökenli, bilimsel adı Stevia rebaudiana Bertoni olan stevia bitkisinde saklı. Yapraklarında bulunan bazı bileşikler, sofra şekerinden yüzlerce kat daha yüksek tatlandırma gücüne sahip. Ancak steviayı ilginç kılan yalnızca tatlılığı değil. Bu bitkiden elde edilen tatlandırıcıların neredeyse hiç enerji sağlamaması ve şeker tüketimini azaltmak için bir seçenek oluşturması da dikkat çekiyor.
Stevia Nedir, Tatlılığı Nereden Gelir?
Papatyagiller familyasına ait olan stevianın tatlılığı, yapraklarında bulunan steviol glikozitlerinden kaynaklanır. Steviosit ve rebaudiosit A, bu bileşiklerin en çok bilinenleri arasındadır.
Stevia yaprakları tek bir tatlandırıcı bileşik içermez. Farklı steviol glikozitlerinin türleri ve oranları, bitkinin tat özelliklerini etkiler. Bu nedenle stevia kaynaklı tatlandırıcıların hepsi aynı tatlılık düzeyine veya tat profiline sahip değildir.
Bitkinin yapraklarıyla marketlerde satılan stevia içeren tatlandırıcıları da birbirinden ayırmak gerekir. Gıda endüstrisi genellikle yapraklardan elde edilen ve saflaştırılan steviol glikozitlerini kullanır. Ticari ürünlerde ise bu bileşiklerin yanında başka maddeler de bulunur.
Şekerden Yüzlerce Kat Daha Tatlı Olmasının Nedeni Ne?
Tatlılık, yalnızca bir gıdanın içerdiği şeker miktarıyla ilgili değildir. Dilimizdeki tatlı tat reseptörleri, farklı moleküllerle etkileşime girerek tatlılık hissinin oluşmasını sağlar. Steviol glikozitleri de bu reseptörlere bağlanarak onları uyarır. Oluşan sinyallerin beyne iletilmesiyle tatlılık algısı ortaya çıkar.
Steviol glikozitlerinin yüksek tatlandırma gücü, moleküler yapıları ve tat reseptörleriyle kurdukları etkileşimlerle ilişkilidir. Araştırmalar, bu bileşiklerin reseptörlerin farklı bölgeleriyle etkileşebildiğini gösteriyor. Ancak bu etkileşimlerin tatlandırma gücünü nasıl belirlediği, tek bir özellikle açıklanamayacak kadar karmaşık.
Tatlandırma gücü, kullanılan steviol glikozidine ve karşılaştırma koşullarına göre değişir. Bazı steviol glikozitleri sofra şekerinden yaklaşık 200–300 katı tatlandırma gücüne sahiptir. Bu nedenle aynı tatlılık düzeyine ulaşmak için çok daha az miktarda kullanılmaları yeterlidir.

Buradaki karşılaştırma, stevia yaprağının kendisi için geçerli değildir. Şekerden yüzlerce kat daha yüksek tatlandırma gücüne sahip olanlar, stevia yapraklarının kendisi değil, belirli steviol glikozitleri ve bunlardan elde edilen saflaştırılmış tatlandırıcılardır.
Stevia Gerçekten Kalorisiz mi?
Sofra şekeri vücuda enerji sağlayan bir karbonhidrattır. Steviol glikozitleri ise çok daha düşük miktarlarda kullanıldıkları için tatlandırıcı olarak tüketildiklerinde anlamlı bir enerji katkısı oluşturmaz. Bu nedenle kalorisiz tatlandırıcılar arasında değerlendirilirler.
Vücudumuz steviol glikozitlerini sofra şekeri gibi sindirmez. Bağırsak mikroorganizmaları bu bileşiklerin önemli bir kısmını steviole dönüştürür. Vücudumuz daha sonra steviolden steviol glukuronid adı verilen bileşiği oluşturur ve bu bileşiği başlıca idrar yoluyla uzaklaştırır.
Ancak steviol glikozitlerinin enerji değeriyle marketlerde satılan ürünlerin enerji değeri aynı şey değildir. Ticari tatlandırıcılarda kullanım kolaylığı veya hacim sağlamak amacıyla başka maddeler bulunabilir. Bunlar ürünün enerji değerini etkileyebilir. Dolayısıyla ambalajında “stevia içerir” yazan her ürünün sıfır kalorili olduğunu varsaymamak gerekir. Bunun için içindekiler listesine ve besin değerlerini incelemek gerekir.
Diyabetli Bireyler İçin Şeker Alternatifi Olabilir mi?
Diyabetli bireylerin beslenmesinde karbonhidrat miktarı ve kan şekeri kontrolü önem taşır. Steviol glikozitleri, sofra şekeri gibi sindirilerek glukoza dönüşmez. Bu nedenle stevia kaynaklı tatlandırıcılar, özellikle çay ve kahve gibi içeceklerde ilave şeker miktarını azaltmak isteyenler için bir alternatif sunar.
Peki stevia tüketmek kan şekerini düşürür mü? Şeker yerine kullanılabilmesi, doğrudan kan şekerini düşürdüğü anlamına gelmez. Simoens ve arkadaşlarının 2022 yılında tip 2 diyabetli 30 katılımcıyla yürüttüğü klinik araştırmada, katılımcılara farklı zamanlarda rebaudiosit A ve bu maddeyi içermeyen bir karşılaştırma ürünü (plasebo) verildi. Ardından vücudun alınan glukoza verdiği yanıtı değerlendiren glukoz tolerans testi uygulandı. Rebaudiosit A’nın kan şekeri ve insülin yanıtında plaseboya göre anlamlı bir değişiklik oluşturmadığı görüldü.
Bu araştırmada, rebaudiosit A’nın tek seferlik kullanımının kan şekerini düşürdüğüne ilişkin bir bulgu elde edilmedi. Stevia kaynaklı tatlandırıcıların temel avantajı ise şekerin yerine kullanıldıklarında ilave şeker alımını azaltabilmeleri. Yine de stevia içeren bir bisküvi veya tatlının diyabetli bireyler için otomatik olarak uygun olduğu düşünülmemeli. Ürünün diğer karbonhidrat kaynakları ve toplam besin bileşimi de önemlidir.
Gıdalarda Şekerin Yerini Tamamen Alabilir mi?
Şekerin gıdalardaki görevi yalnızca tatlılık sağlamak değildir. Ürünün hacmini, dokusunu ve nem tutma özelliklerini de etkiler. Kek ve bisküvilerde yapının oluşmasına, pişirme sırasında ise renk gelişimine katkıda bulunur. Dondurmada donma noktasını düşürerek daha yumuşak bir yapı elde edilmesine yardımcı olur. Dolayısıyla şekeri azaltmak, ürünün yalnızca tadını değiştirmez.
Steviol glikozitleri çok düşük miktarlarda kullanıldığından şekerin sağladığı hacmi tek başına karşılayamaz.
Örneğin steviol glikozitleri, bir kekte şekerin tatlandırma görevini üstlense de şekerin sağladığı hacmi ve yapıyı tek başına karşılayamaz. Bu nedenle şeker miktarını azaltmak kekin dokusunda değişikliklere yol açar. Benzer şekilde, dondurmadaki şeker miktarının azaltılması da ürünün sertliğini ve erime özelliklerini etkiler.
Gıda üreticileri bu değişiklikleri dengelemek için formülasyona lifler, şeker alkolleri veya başka hacim kazandırıcı maddeler ekleyerek ürünün yapısını iyileştirmeyi hedefler. Kullanacakları bileşenleri ise ürünün özelliklerine göre seçerler. Örneğin içeceklerde şekerin yapısal işlevleri, kek ve dondurmaya göre daha az önem taşır. Buna karşılık içeceğin tat profili ve ağızda bıraktığı his yine önemlidir.
Stevia kaynaklı tatlandırıcılar, içeceklerden süt ürünlerine, dondurmadan fırıncılık ürünlerine kadar pek çok alanda kullanılır. Ancak her gıdada aynı sonucu vermezler . Şekerin tatlandırma görevini karşılayabilirler; ancak diğer teknolojik işlevlerini tek başlarına üstlenemezler.
Neden Bazen Acı Bir Tat Bırakır?
Stevia kaynaklı tatlandırıcıların tadı her zaman sofra şekeriyle aynı değildir. Bazı steviol glikozitleri ağızda acımsı, bitkisel veya meyan kökünü andıran bir tat bırakır. Tatlılığın uzun süre devam etmesi de ürünün alışılmış lezzetinden farklı algılanmasına neden olabilir.
Bu acımsı tadın nedenlerinden biri, bazı steviol glikozitlerinin tatlı tat reseptörlerinin yanında acı tat reseptörleriyle de etkileşime girmesidir. Moleküler yapılarındaki farklılıklar, algılanan tatlılığın ve acılığın şiddetini etkiler. Bu nedenle bütün steviol glikozitleri aynı duyusal özellikleri göstermez.
Nitekim Muenprasitivej ve arkadaşlarının 2022 yılında 92 tüketiciyle yürüttüğü araştırmada, rebaudiosit D ve M ile tatlandırılmış dondurmalar, rebaudiosit A kullanılan örneğe göre daha fazla beğenildi. Ancak en yüksek genel beğeni puanını yine şekerle hazırlanan dondurma aldı.
Steviol glikozitlerinin tat özellikleri, yalnızca moleküler yapılarına değil, kullanıldıkları gıdanın bileşimine de bağlıdır. Bir tatlandırıcının farklı ürünlerde aynı duyusal sonucu vermemesi, gıda formülasyonunda uygun steviol glikozidinin seçilmesini önemli hâle getirir.
Sonuç
Stevia yapraklarındaki steviol glikozitleri, çok düşük miktarlarda yoğun tatlılık sağlayarak ilave şeker tüketimini azaltmak için bir seçenek sunmaktadır. Ancak yüksek tatlandırma güçleri, şekerin her gıdada tamamen yerini alabilecekleri anlamına gelmez.
Ürünün dokusu, diğer bileşenleri ve ağızda kalan tat gibi özellikler de önem taşır. Bu nedenle stevia kaynaklı tatlandırıcılardan yararlanırken yalnızca ne kadar tatlı olduklarına değil, kullanıldıkları gıdada nasıl bir sonuç verdiklerine de bakmak gerekir.
Meraklısına;
“Şekersiz” Ürünler Yasaklanmadı!
Şeker Alkolleri: Doğal Tatlandırıcıların Sırları
Alternatif Doğal Bir Tatlandırıcı: Tatlı Proteinler
Kaynakça
Hao, S., Guthrie, B., Kim, S. K., Balanda, S., Kubicek, J., Murtaza, B., Khan, N.A., Khakbaz, P., Su, J., & Goddard III, W. A. (2024). Steviol rebaudiosides bind to four different sites of the human sweet taste receptor (T1R2/T1R3) complex explaining confusing experiments. Communications Chemistry, 7(1), 236. https://doi.org/10.1038/s42004-024-01324-x
Muenprasitivej, N., Tao, R., Nardone, S. J., & Cho, S. (2022). The effect of steviol glycosides on sensory properties and acceptability of ice cream. Foods, 11(12), 1745. https://doi.org/10.3390/foods11121745
Orellana-Paucar, A. M. (2023). Steviol Glycosides from Stevia rebaudiana: An Updated Overview of Their Sweetening Activity, Pharmacological Properties, and Safety Aspects. Molecules, 28(3), 1258. https://doi.org/10.3390/molecules28031258
Schiatti-Sisó, I. P., Quintana, S. E., & García-Zapateiro, L. A. (2023). Stevia (Stevia rebaudiana) as a common sugar substitute and its application in food matrices: an updated review. Journal of Food Science and Technology, 60(5), 1483-1492. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10076456/
Simoens, C., Philippaert, K., Wuyts, C., Goscinny, S., Van Hoeck, E., Van Loco, J., Billen, J., de Hoon, J., Ampe, E., Vangoitsenhoven, R., Mertens, A., Vennekens, R., & Van der Schueren, B. (2022). Pharmacokinetics of oral Rebaudioside A in patients with Type 2 diabetes mellitus and its effects on glucose homeostasis: A placebo-controlled crossover trial: European Journal of Drug Metabolism and Pharmacokinetics, 47(6), 827-839. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9440320/

