Sıfır Atık Vakfı Başkanı Dr. Samed Ağırbaş, Vakfın gıda atıkları üzerine çalışmalarına yönelik soruları cevapladı.
1. Öncelikle davetimizi kabul ettiğiniz için teşekkür ederiz. Sayın Dr. Samed AĞIRBAŞ, kendinizden bahseder misiniz?
1994 yılında İstanbul Fatih’te doğdum. Mimarlık ve şehir planlama alanında lisans eğitimimi aldım. Ardından Mississippi State Üniversitesi’nde işletme ve finans alanında yüksek lisans yaptım. Akademik çalışmalarıma Massachusetts Üniversitesi’nde doktora öğrencisi olarak devam ediyorum.
15 yaşından itibaren ulusal ve uluslararası sivil toplum kuruluşlarında aktif görev aldım. 2011’de “Liseli Girişimciler Kulübü” girişimine öncülük ettim. Böylelikle Türkiye genelinde 3.000’den fazla girişimcilik kulübünün kurulmasına katkı sağladım. 2014’te İstanbul Büyükşehir Belediyesi Gençlik Meclisi Başkanıydım. Bu vesileyle gençlik politikaları ve insani yardım alanlarında birçok projeye liderlik ettim.
İklim değişikliği, çevre, sıfır atık ve şehircilik konularında BM, OECD ve AB gibi kuruluşlarla çalıştım. Gece Gündüz İstanbul, Sanatın Serüveni ve Osmanlı Mimarisinde Tezyinat gibi kitap-akademik çalışmalara imza attım.
UN-HABITAT’ta İcra Direktörünün Özel Danışmanı ve Doğu Avrupa–Orta Asya Danışmanı olarak görev yaptım. Böylelikle BM üyesi ülkelerle yürütülen projelerin koordinasyonunu üstlendim. Halen Birleşmiş Milletler’deki görevlerime devam ediyorum.
2. Sıfır atık nedir? Sıfır Atık Vakfı’nın kurulma amacı ve faaliyet kapsamı nelerdir?
Sıfır Atık, yalnızca bir atık yönetim modeli değildir. Aynı zamanda üretimden tüketime uzanan tüm süreçleri kapsayan bütüncül bir dönüşüm yaklaşımıdır. Özünde, israfı önlemeyi ve kaynakları en verimli şekilde kullanmayı amaçlar. Dahası atık oluşmadan önce gerekli tedbirleri alarak çevresel yükü azaltmayı hedefler. Kaçınılmaz olarak ortaya çıkan atıkların ise kaynağında ayrıştırılarak geri dönüşüm ve geri kazanım süreçleriyle yeniden ekonomik döngüye kazandırılmasını esas alır. Bu yönüyle sıfır atık, yalnızca atıkları yönetmekten ibaret değildir. Nitekim tüketim alışkanlıklarımızı, üretim biçimlerimizi ve günlük yaşam pratiklerimizi yeniden düşünmemizi gerektiren bir yaşam kültürüdür. Hem bireysel hem kurumsal ölçekte daha sürdürülebilir tercihler yapmayı teşvik eder. Toplumsal bir davranış dönüşümünü hedefleyen bir bakış açısıdır. Dolayısıyla sıfır atık, sadece ülkemiz için değil, küresel ölçekte karşı karşıya olduğumuz çevresel tehditlere karşı tüm dünyanın ihtiyaç duyduğu bir yaklaşım olmalıdır. Gelecek nesillere daha temiz ve yaşamaya elverişli bir dünya bırakmanın temel şartları arasında yer almalıdır.
Sıfır Atık Vakfı, 2017 yılında Sıfır Atık Hareketini başlatan ve Sıfır Atık Vakfı Onursal Başkanı Sayın Emine Erdoğan Hanımefendi’nin vizyonu ve himayelerinde 2023 yılında kurulmuştur. Vakfımız, Sıfır Atık Projesi’nin sürdürülebilirliğini güvence altına almak ve toplum genelinde yaygınlaştırmak amacıyla çalışmalar yürütüyor.
Vakfımızın temel hedefi; her bireyin, her kurumun ve her sektörün sıfır atık anlayışını benimsemesini sağlamaktır. Ayrıca çevreye duyarlı, kaynaklarını verimli kullanan bir toplum yapısına da katkı sunmaktır. Bu doğrultuda; sıfır atık bilincini artırmaya yönelik eğitim ve farkındalık faaliyetleri yürütüyoruz. Akademik araştırmaları destekliyor ve yeni projeler geliştiriyoruz. Dahası iyi uygulama örneklerinin yaygınlaşması için çalışmalar yapıyoruz. Kamu kurumlarından özel sektöre, üniversitelerden ulusal-uluslararası sivil toplum kuruluşlarına kadar geniş paydaş yelpazesiyle iş birliğindeyiz. Böylelikle sıfır atık uygulamalarının hayatın tüm alanlarında sistematik şekilde uygulanmasını hedefliyoruz. Aynı zamanda uluslararası boyutta da çok yönlü bir etki oluşturmak için çalışıyoruz. Türkiye’nin sıfır atık alanındaki birikimini ve deneyimini küresel ölçekte paylaşarak, dünyada sürdürülebilirlik alanında öncü ülkelerden biri olma hedefini destekliyoruz. Vakfımız, yerel ve küresel ölçekte yürüttüğü tüm bu çalışmalarla, daha temiz, daha yaşanabilir ve geleceğe daha güçlü bir şekilde hazırlanan bir dünya için faaliyetlerini aralıksız sürdürüyor.
3. Ulusal ve uluslararası toplam 170 tane paydaşınız var. Paydaşlarınız ile gıda israfı üzerine çalışmalarınız ne düzeydedir? Örnek verir misiniz?
Sıfır Atık Vakfı olarak ulusal ve uluslararası ölçekte güçlü bir iş birliği ağına sahibiz. Toplam 170 paydaşımızın önemli bir bölümünü uluslararası kuruluşlar, akademik kurumlar ve küresel sivil toplum örgütleri oluşturuyor. Bu ortaklıklar sayesinde gıda kaybı ve israfının azaltılması alanında, hem küresel hem de ulusal düzeyde etkisi yüksek çalışmalar yürütüyoruz. İş birliklerimiz; farkındalık kampanyalarından eğitim programlarına, saha uygulamalarından teknoloji ve veri temelli çözümlere kadar uzanan geniş bir çalışma alanını kapsıyor.
UNEP ve FAO ile birlikte Türkiye’nin veri toplama kapasitesinin güçlendirilmesi, kampüs ve şehir ölçeğinde gıda israfı ölçüm modellerinin uygulanması, kritik kayıp noktalarının tespiti ve tüketici farkındalığına yönelik ortak kampanyalar gibi teknik ve uygulamalı çalışmalar gerçekleştiriyoruz. UNEP’in “Food Waste Index” metodolojileri doğrultusunda ulusal izleme mekanizmaları geliştiriyoruz. Böylece FAO’nun “SAVE FOOD” girişimi kapsamında ortak etkinlikler ve politika geliştirme süreçlerine katkı sunuyoruz.
Yaptığımız iş birlikleri sayesinde sürdürülebilir tüketim politikaları, perakende sektöründe israfı azaltan uygulamalar, döngüsel ekonomi modelleri ve tedarik zinciri dönüşümü gibi alanlarda karşılaştırmalı analizler ve pilot projeler yürütüyoruz. Bu çalışmalarla Türkiye’nin uluslararası göstergelerle uyumu güçleniyor. Aynı zamanda kampüs ve şehirlerde uygulamaya elverişli stratejileri geliştirmeye imkan tanıyor. Ayrıca UNDP ve küresel sivil toplum kuruluşlarıyla gençlik girişimleri, toplumsal farkındalık programları, fazla gıdanın değerlendirilmesi ve israfın kaynağında önlenmesine yönelik eğitim ve davranış değişikliği odaklı projeler gerçekleştiriyoruz. Uluslararası kuruluşlarla bilgi paylaşımı yaparak küresel iyi uygulamaların ülkemize aktarılmasına katkı sağlıyoruz.
Tüm bu iş birlikleri, Türkiye’nin gıda israfını azaltma hedeflerine global standartlarda katkı sunar. Aynı zamanda iyi uygulama örneklerinin ülkemize taşınmasını sağlar. Sıfır Atık Vakfı olarak, uluslararası dayanışmayı küresel bir sorumluluk olarak görüyoruz. Paydaşlarımızla birlikte gıda israfını azaltmak için hem sahada hem politika düzeyinde somut adımlar atmaya devam ediyoruz.
4. Gıda İsrafı İndeksi Raporuna göre dünyada üretilen gıdaların %32’sini çöpe atıyoruz. Bu alanlardaki gıda atıklarının çeşidi ve miktarına yönelik yeterli rapora ulaşılabiliyor mu? Ayrıca bu gıda atıklarının sıfıra düşürülmesine yönelik neler yapıyorsunuz?
Gıda İsrafı İndeksi’nin ortaya koyduğu üzere, dünyada üretilen gıdaların yaklaşık %32’si kayıp veya israf olarak karşımıza çıkıyor. Ancak bu atığın türüne, kaynağına ve miktarına dair küresel ölçekte tam anlamıyla standart ve kıyaslamalı veri hala sınırlı. FAO ve UNEP gibi kuruluşların raporları genel eğilimleri gösterir. Ancak özellikle kampüsler, şehirler, perakende noktaları ve evsel tüketim gibi alanlarda düzenli, detaylı ve sürdürülebilir veri toplama kapasitesinin güçlendirilmesi gerekiyor. Böylece gıda israfını azaltmada etkili politika ve uygulamaların temelinde sağlam veri altyapısını oluşturmak büyük önem taşıyor.
Sıfır Atık Vakfı olarak bu eksikliği gidermede ulusal-uluslararası kuruluşlarla iş birliği içinde ölçümleme modelleri geliştiriyoruz. Ayrıca kurumlara ve belediyelere eğitimler ve rehberlik sağlıyoruz. Gıda israfını kaynağında azaltmaya yönelik tedarik zinciri iyileştirmeleri, porsiyon ve stok yönetimi uygulamaları, kampüs ve kamu kurumları için özel modeller geliştiriyoruz. Dahası fazla gıdanın güvenli bağış yoluyla yeniden dağıtımını destekliyoruz. Kompost ve biyogaz gibi geri kazanım uygulamaları hakkında, tüketici alışkanlıklarını dönüştürmeye yönelik farkındalık çalışmaları yürütüyoruz. Karar vericilere veri temelli politika önerileri sunuyoruz.
Amacımız, gıda atığını yalnızca yönetmek değil, önlemektir. İsrafı hem ulusal ölçekte hem de kampüs ve şehirler düzeyinde sistematik şekilde azaltmaktır. Bu doğrultuda, Ekim ayında düzenlediğimiz ‘Uluslararası Sıfır Atık Forumu’nun devamı ve tamamlayıcı oturumu niteliğinde “Gıda ve Su İsrafını Önlemek – Geleceği Sahiplenmek” temasıyla ‘Yüksek Düzeyli Tarım Bakanları Paneli’ni düzenledik. Üretilen gıdanın üçte birinin israf edildiği, milyarlarca ton suyun boşa harcandığı bir dönemde, gıda ve su israfını önlemeye yönelik çözüm odaklı küresel mücadeleyi İstanbul’da başlattık. Bu kapsamda eğitim, teknoloji, iş birliği ve politika geliştirme süreçlerini bütüncül biçimde ele alıyoruz. Gıda atığını sıfıra en yakın seviyeye düşürmek için çalışmalarımızı ulusal ve uluslararası boyutta kararlılıkla sürdürüyoruz.
5. Gıda kaybı, gıdanın çiftlikte veya fabrikadaki gibi satışa çıkmadan önce kaybolması veya bozulmasıyla meydana gelir. Gıda atığı ise tüketime uygun gıdanın satışta, restoranda veya evde atılmasıyla açığa çıkar.
Bu tanımlara göre gıda kaybıyla ilgili çalışmalarınız vakfın kapsamı dışında mı kalmaktadır? Yoksa gıda atıkları içerisinde midir?
Gıda kaybı ve atığı birbirinden farklı aşamalarda ortaya çıkan iki ayrı sorun gibi görünür. Aslında her ikisi de sürdürülebilir kaynak kullanımı ve israfın önlenmesi açısından aynı bütünün parçalarıdır. Böylece Vakıf olarak, yalnızca tüketici aşamasındaki atıklarla değil, tedarik zincirinin tamamındaki kayıplarla da ilgileniyoruz. Yani gıda kaybı, vakfın çalışma kapsamının dışında değildir. Tam tersine, israfın kök nedenlerini ele almak için çalışmalarımızın önemli bir bölümünü oluşturmaktadır.
Üretim, hasat, depolama, işleme ve lojistik gibi erken aşamalardaki gıda kayıpları, çoğunlukla tüketiciye ulaşan gıda atığı miktarını da artırır. Bu yüzden biz bu iki alanı birbirinden bağımsız değerlendirmiyoruz. Bu çerçevede; Tarım ve Orman Bakanımız Sayın İbrahim Yumaklı’nın liderliğinde Bakanlığımızın bir dizi çalışması mevcut. Sıfır Atık Vakfı olarak bu kapsamda geçtiğimiz aylarda Bakanlığımızla iş birliği protokolü imzaladık. Bakanlığımız, soğuk zincir iyileştirmeleri, depolama koşulları, paketleme optimizasyonu, hasat sonrası yönetim, üretici eğitimleri ve tedarik zinciri analizleri gibi pek çok alanda çalışmalar yürütüyor. Yani Bakanlığımız ile kaybın başladığı noktadan itibaren süreci bütüncül şekilde ele alıyoruz. Dolayısıyla Vakfımızın yaklaşımında gıda kaybı ve gıda atığı aynı kapsamın iki farklı boyutudur.
Bizim için önemli olan, gıdanın tarladan sofraya kadar olan yolculuğunda, her aşamada israfın önlenmesidir. Kaynakların en verimli şekilde kullanılmasıdır. Bu nedenle hem kaybı hem atığı azaltmaya yönelik bütüncül çözümler üretmeye, tüm paydaşlarla ortak çalışarak sürdürülebilir bir gıda sistemi için etkili adımlar atmaya devam ediyoruz.
6. İleri dönüştürülmüş gıdalar; ticari olarak satılmaya uygun olmayan (kalitesiz, hasarlı veya kusurlu) gıda ürünlerinden, yan ürünlerinden ve/veya hazırlama atıklarından bileşenlerin geri kazanılıp hammadde olarak gıda üretim hattına yeniden dahil edilmesiyle elde edilir.
Buna göre sıfır atık sözlüğünüze “İleri Dönüşüm” tanımının eklenmesine nasıl yaklaşıyorsunuz? Konuyla ilgili bir çalışma mevcut mudur?
İleri dönüştürülmüş gıdalar, gıda sisteminin daha verimli, çevresel etkisi daha düşük ve döngüsel bir yapıya kavuşmasında son yıllarda önemli hale geldi. Tanımdaki gibi; kusurlu, ticari nitelikte satılamayan ürünlerle yan ürün ve gıda hazırlama atıklarını yeniden hammadde olarak değerlendirme, hem israfı azaltma hem de üretimde kaynak kullanımını optimize etmede bir yaklaşım sunuyor. Bu nedenle “İleri Dönüşüm” kavramının Sıfır Atık Sözlüğü’ne eklenmesini biz de oldukça değerli buluyoruz.
Vakfımız, gıda israfının yalnızca azaltılması değil, ayrıca ekonomik ve çevresel değere dönüştürülmesinde de çalışmalar yürütüyor. Bu kapsamda; gıda sanayiindeki yan ürünlerin yeniden kullanım potansiyelini ortaya koyan araştırmalar, üretici ve işletmelerle pilot iş birlikleri, kompost ve biyogaz dışında yenilebilir fraksiyonların gıda üretim hattına geri kazandırılmasına yönelik örnek uygulamalar üzerinde duruyoruz. Ayrıca, ileri dönüşümün mevzuat boyutu, güvenli üretim standartları ve tüketici algısı gibi konularda da uzmanlarla yürüttüğümüz değerlendirme çalışmaları yer alıyor.
Dolayısıyla “İleri Dönüşüm” kavramının sözlüğe eklenmesi yalnızca teknik bir tanım güncellemesi değildir. Aynı zamanda döngüsel ekonomi yaklaşımımızın yansımasıdır. Sözlüğümüze bu kavramı dahil etmeyi faydalı görüyoruz. Konuya ilişkin hem akademik hem uygulamalı çalışmalarımızı önümüzdeki dönemde daha sistematik hale getirmeyi planlıyoruz.
7. Başta tüm gençlere özelinde ise yeni mezun gıda mühendislerine iletmek istediğiniz mesajınız var mıdır?
Gençler, özellikle yeni mezun gıda mühendisleri bugün yalnızca bir mesleğin parçası değil. Küresel bir dönüşümün de parçası oluyor. Küresel ölçekte; gıda israfı, sürdürülebilir gıda sistemleri, sağlıklı üretim teknolojileriyle iklim krizi gibi başlıklar artıyor. Bunlar bilimsel bilgiye, yenilikçi düşünceye ve disiplinler arası çözümlere her zamankinden daha fazla ihtiyaç duyuyor. Bu nedenle sizlerin bilgi birikimi, merakı ve idealizmi, geleceğin gıda politikalarını şekillendirecek en güçlü etkendir.
Gıda mühendisliğinin sağladığı teknik yetkinlikler; güvenli üretimden döngüsel ekonomiye, atık azaltma teknolojilerinden inovatif ürün geliştirmeye kadar çok geniş bir alanda kritik öneme sahiptir. Bu dönemde sizlere tavsiyem, yalnızca mevcut uygulamaları takip etmekle yetinmemeniz. Veri odaklı, sürdürülebilir ve ölçülebilir çözümler geliştirmeye açık olmanızdır. Her biriniz, gıda israfının azaltılması, kaynakların verimli kullanılması ve toplum sağlığının korunmasında etkin birer aktörsünüz.
Sıfır Atık Vakfı olarak biz, gençlerin bu dönüşümdeki rolünü son derece önemsiyoruz. Araştırma, inovasyon ve uygulama alanlarında genç uzmanlarla ortak çalışmalar yürütmeyi büyük bir değer olarak görüyoruz. Bilimin rehberliğinde atacağınız her adımın ülkemizin sürdürülebilirlik vizyonuna güçlü katkılar sağlayacağına inanıyoruz.
Sorularınız ve ilginiz için teşekkür eder, yolunuzun açık olmasını dilerim.
Sıfır Atık Vakfı’nı ve Dr. Samed Ağırbaş’ı aşağıdaki hesaplardan takip edebilirsiniz.
https://www.instagram.com/sifiratikvakfi0?utm_source=ig_web_button_share_sheet&igsh=ZDNlZDc0MzIxNw==
https://www.instagram.com/samedagirbas?utm_source=ig_web_button_share_sheet&igsh=ZDNlZDc0MzIxNw==
Meraklısına;
Atıktan Lezzete: İleri Dönüştürülmüş (Upcycled) Gıdalar
Baklagil İşleme Suları: Aquafaba ve Liluvanın İleri Dönüşümü
Gıda Kaybı ve İsrafını Azaltmada Teknolojinin Rolü ve Uygulanabilirliği
