9 Şubat Dünya Pizza Günü'ne Özel: Pizzanın Dünü ve Bugünü

Her yıl 9 Şubat’ta kutlanan “Dünya Pizza Günü” günümüzde evrensel bir lezzet haline gelen pizzayı bir kez daha gündeme taşıyor. Bu özel gün, pizzanın tarihine odaklanmaktan çok onun küresel popülerliğini kutlamayı amaçlıyor.

Ancak bu kutlama akıllara ister istemez şu soruyu getiriyor: “Pizza nasıl ortaya çıktı?”

Aslında bu hikaye basit bir hamur ve birkaç temel malzemeyle başladı. Zamanla farklı toplumların katkılarıyla şekillenerek günümüzün en sevilen yiyeceklerinden biri haline geldi. Gelin, yazının devamında bu eşsiz lezzetin yüzyıllar öncesine uzanan serüvenine birlikte göz atalım.

Pizza’nın Tarihsel Yolculuğu

Geleneksel yapısını ve ismini büyük ölçüde koruyarak günümüze ulaşan pizza, aslında zaman içerisinde pek çok değişim ve gelişim yaşamıştır. Kökeni sanılandan çok daha eskilere uzanmaktadır: Antik Mısır, Yunan ve Roma uygarlıklarında; un, su ve maya ile hazırlanan yassı ekmeklerin taş fırınlarda pişirilerek çeşitli malzemelerle tüketildiği bilinmektedir.

Antik Yunan’da; zeytinyağı, otlar ve peynirle zenginleştirilen ekmekler, günümüzde pizzanın ilk ataları olarak kabul edilir. Romalılar ise “panis focacius” adı verilen ve külde pişirilen ekmeklerle bu geleneği sürdürmüşlerdir. Özellikle M.Ö. 700’lü yıllarda, Napoli ve Roma’nın kurulduğu dönemlerde, İtalyanlar tanrılara yuvarlak ve ince hamurdan yapılan pideler sunmaktaydı. Ayrıca Romalıların, mayalı ve mayasız olmak üzere pizzayı andıran en az 15 farklı ekmek türü pişirebilen usta fırıncılara sahip olduğu da bilinmektedir.

Üzeri malzemelerle süslenmiş ince pideler için “pizza” sözcüğünün kullanımı ise 1790’lı yıllara dayanır. Kelimenin, Latince’de “iyi kızarmış ince pide” anlamına gelen “picea” sözcüğünden türediği düşünülmektedir.

Ayrıca pizza, bir dönem Napoli’nin “fakir yemeği” olarak da anılmıştır. Yaklaşık 250 yıl önce Napolili fırıncılar, ince hamurun üzerine ekledikleri basit ve erişilebilir malzemelerle dar gelirli halk için doyurucu yemekler hazırlamıştır. Zamanla bu mütevazı lezzet, soyluların da ilgisini çekmiş ve pizza kısa sürede toplumun çoğu kesimine yayılmıştır.

17. yüzyıldan itibaren ise Napoli sokaklarında ilk gerçek pizzalar satılmaya başlamıştır. Sarımsak, domuz yağı ve tuzla hazırlanan soslar; rendelenmiş peynir, maydanoz, küçük balıklar, midye ve mozzarella ile zenginleştirilmiştir. Ancak bu dönemin pizzaları, günümüzden farklı olarak domates içermemektedir.

Domatesin Pizzaya Girişi

Bugün pizzayı pizza yapan en önemli unsur olan domates, bu hikayeye oldukça geç dahil olmuştur. 16. yüzyılda Amerika kıtasından Avrupa’ya getirilen domates, uzun süre zehirli olduğu düşünülerek tüketilmemiştir. 18. yüzyılda Napoli halkının domatesi ekmek üzerinde kullanmaya başlaması ise pizzanın kaderini değiştirmiştir. Böylelikle pizza ucuz, doyurucu ve lezzetli haliyle özellikle işçi sınıfının temel besinlerinden biri haline gelmiştir.

Pizza Margherita’nın Doğuşu

1889 yılında İtalya Kraliçesi Margherita’nın Napoli ziyareti sırasında hazırlanan Pizza Margherita, pizzanın tarihindeki “en sembolik dönüm noktalarından” biri olmuştur. Domates (kırmızı), mozzarella (beyaz) ve fesleğen (yeşil) ile İtalyan bayrağını temsil eden bu pizza, pizzanın yerel bir sokak yemeğinden ulusal bir simgeye dönüşmesini sağlamıştır.

Hikaye şöyle gelişmiştir:

O günlerde İtalya Kralı I. Umberto’nun sarayından Kraliçe Margherita için pizza siparişi verilmiştir. Napoli’de ilginç ismiyle bilinen “Pietro… e basta così” adlı pizzacının sahibi Raffaele Esposito, saraya giderek üç farklı pizza hazırlamıştır. Bunlardan biri balıkla, diğeri zeytinyağı ve peynirle, üçüncüsü ise domates, mozzarella ve yeşilliklerle süslenmiştir. Kraliçe’nin en çok beğendiği pizza üçüncüsü olmuş ve adını merak ederek ustaya sormuştur. Esposito heyecandan pizzanın adını hatırlayamayınca, “Margherita majesteleri, sizin onurunuza ona bu adı verdim…” demiştir. Daha sonra, o akşam saraydan ustaya bir teşekkür mektubu gönderilmiştir. Bu mektup bugün hala Napoli’nin merkezinde, Via Chiaia bölgesinde yer alan ve günümüzde “Pizzeria Brandi” adıyla bilinen dükkanın camında sergilenmektedir.

Aslında Raffaele Esposito’nun pizzasında kullandığı malzemeler Napoli’de daha önce de kullanılıyordu. Bu nedenle bu hikayede ortaya çıkan yenilik pizzanın kendisinden çok, ona verilen isim ve kazandırılan sembolik anlamdadır.

Dünyaya Açılan Bir Lezzet

Pizza İtalya’da yavaş yavaş yaygınlaşırken, makarnayı çok seven İtalyanlar makarna ve pizza arasında bir tercih yapmak zorunda kalmamıştır. Çünkü makarnalarda kullanılan lezzetli soslar zamanla pizzalara da uyarlanmıştır. Özellikle sarımsak, kekik ve zeytinyağıyla hazırlanan ve denizciler sıkça tükettiği için “marinara” olarak adlandırılan beyaz pizzalar oldukça sevilmiştir. Domatesin eklenmesiyle kırmızı pizzalar da menülerde yerini almıştır.

Pizzanın dünyanın her yerine yayılması ise büyük ölçüde ABD’de açılan pizzacılar sayesinde olmuştur. Ancak ABD’de üretilen pizzalar, Napoli pizzalarından farklı özellikler taşımaktadır. Örneğin maydanoz yerine kekik kullanılmış ve sarımsak birçok tariften çıkarılmıştır. Parmak kalınlığında mayalı hamurla hazırlanan ve tavada pişirilen Chicago tipi pizza gibi çeşitlerle pizza daha kalın, yumuşak ve doyurucu bir forma bürünmüştür.

Zamanla çıtır hamuru, erimiş mozzarella peyniri, domatesi ve zeytinyağıyla parlayan görünümü sayesinde pizza küresel bir lezzet haline gelmiştir. Ananaslı Pizza Hawaii’den, hardal ve sucukla hazırlanan Pizza Bavaria’ya kadar pek çok farklı yorum ortaya çıkmıştır. 1957 yılında Celentano kardeşler tarafından geliştirilen dondurulmuş pizzalar ise, pizzanın evlerde daha hızlı ve kolay pişirilmesine imkan sağlamıştır.

Pizzayı diğer fast food ürünlerinden ayıran en önemli özellik; yaratıcılığa açık olması ve farklı çeşitleriyle her damak zevkine hitap edebilmesidir.

Besin Değeri ve Günümüzde Pizza

Hamur esaslı bir ürün olması nedeniyle pizza, enerji değeri yüksek bir gıdadır. Karbonhidrat açısından oldukça zengindir. Buna karşın yağ içeriği, kullanılan yağ miktarına ve türüne bağlı olarak değişkenlik göstermektedir. Ayrıca, hamurda ve üzerinde kullanılan malzemelere bağlı olarak pizzanın besin değeri de farklılık gösterebilmektedir. Genel olarak et ürünleriyle hazırlanan pizzaların protein içeriği daha yüksektir.

Bugün Pizza Ne İfade Ediyor?

Günümüzde pizza yalnızca bir fast food ürünü değildir. Kültürel etkileşimin, mutfakların birbirinden beslenmesinin ve değişen tüketim alışkanlıklarının güçlü bir yansımasıdır.

Bitki bazlı peynirler, alternatif unlar ve yerel malzemelerle yapılan yorumlar, pizzanın modern beslenme yaklaşımlarına da uyum sağlayabildiğini göstermektedir.

Bazı kültürlerde aperatif bir ara öğün, bazılarında ise doyurucu bir ana öğün olarak tüketilmektedir.

Pizza basit bir sokak yemeği olarak başlamıştır. Ancak bugün dünya mutfaklarını bir araya getiren evrensel bir lezzet olarak sofralardaki yerini korumaya devam etmektedir. Sonuçta tüm bu tarihsel ve kültürel yolculuğun ardından 9 Şubat Dünya Pizza Günü, yüzyıllar boyunca farklı toplumların katkılarıyla şekillenen ortak bir gastronomi mirasını hatırlamak için önemli bir fırsattır.