21 Ekim 2025 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan Türk Gıda Kodeksi Belirli Gıdalardaki Perfloroalkil Bileşenlerinin Resmî Kontrolü İçin Numune Alma ve Analiz Metotları Tebliği (Tebliğ No: 2025/28), gıda güvenliği alanında önemli bir adımı işaret ediyor. Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından yürütülen bu Tebliğ, gıdalardaki perfloroalkil bileşenlerinin (PFAS) resmî kontrolü için numune alma ve analiz kriterlerini belirliyor. Bu düzenleme, aynı zamanda Avrupa Birliği mevzuatına uyum çerçevesinde hazırlanmıştır. Gıda tedarik zincirinde yaygın olarak kullanılan bu potansiyel tehlikeli kimyasalların takibi ve kontrolü için net ve sıkı yöntemler belirlenmiştir.
PFAS Nedir ve Neden Gıdalarda Endişe Kaynağıdır?
Per- ve polifloroalkil maddeler (PFAS), alkil zincirine bağlı birden fazla flor atomu içeren sentetik organoflorin kimyasal bileşikler grubudur ve gayri resmi olarak “sonsuz kimyasallar” olarak adlandırılırlar. Bu kimyasalların bu kadar kalıcı olmasının nedeni:
Organik kimyadaki en güçlü bağlardan biri olan karbon-flor bağına sahip olmalarıdır. Ayrıca bazıları insan vücudunda sekiz yıldan fazla yarı ömre sahiptir.
PFAS, 1938’de Teflon’un icadıyla kullanılmaya başlandı. Kullanım amacı, ısıya, yağa, lekeye, grese ve suya karşı dirençli floropolimer kaplamalar ve ürünler yapmaktı. Günümüzde çok çeşitli ürünlerde kullanılmaktadır. Bunlar: su geçirmez kumaşlar, kozmetikler, gıda ambalajları, mobilyalar ve yangın söndürme köpükleri gibi. Bu yaygın kullanımlarıyla artık yağmur, içme suyu ve atık su gibi çevresel ortamlarda sıklıkla rastlanmaktadır.
PFAS’a maruz kalmanın çeşitli olumsuz sağlık sonuçlarıyla ilişkilendirildiği belirtilmiştir. Bunlar; böbrek, prostat ve testis kanseri gibi kanser türleridir. Ayrıca ülseratif kolit, tiroid hastalığı, yüksek kolesterol (dislipidemi) ve azalmış bağışıklık tepkisi (aşı yanıtında azalma). Özellikle çocuklar ve fetüsler, bu kimyasalların olumsuz sağlık etkilerine karşı savunmasız kabul edilir.
Tebliğ, bu tehlikeli bileşenlerden PFOS (Perflorooktan sülfonik asit), PFOA (Perflorooktanoik asit), PFNA (Perflorononanoik asit) ve PFHxS (Perflorohekzan sülfonik asit) gibi maddelerin gıdalardaki kontrolünü amaçlamaktadır.
Kritik Kontrol Adımları: Numune Alma ve Analiz Metotları
Tebliğ, gıdalardaki PFAS bileşenlerinin resmî kontrolünün temelini oluşturan numune alma-analiz süreçlerine titiz gereklilikler getiriyor. Resmi kontrol görevlileri numuneleri alacaktır. Ayrıca incelenecek her parti veya alt partiden ayrı ayrı numuneler elde edecektir [5a, 5b]. Özellikle, numune alımında ve hazırlamada, perfloroalkil bileşenlerinin miktarını etkileyecek herhangi bir değişiklikten kesinlikle kaçınmalıdır [6e].
Kontrol görevlilerinin bu kimyasalları içeren kıyafet veya eldiven giymemesi gerektiği bildirilmiştir. Hatta PFAS içeren nemlendiriciler veya güneş kremleri gibi kişisel bakım ürünlerini kullanmaması gerektiği belirtilmiştir [6f]. Numunenin cam kaplar yerine, polipropilen, polietilen veya diğer PFAS içermeyen inert kaplara konulması zorunludur. Çünkü cam kaplar kullanılamaz.
Laboratuvarların, Gıda Kontrol Laboratuvarları Yönetmeliği hükümlerine uyması gerekmektedir. Böylece analiz metotlarının da belirli performans kriterlerini karşılaması şarttır. Bu kriterler arasında, laboratuvar içi tekrarlanabilirliğin (RSDR) %20’den az veya eşit olması yer alır. Ayrıca gerçeklik (accuracy) değerinin -%20 ile +%20 aralığında olmasını içermektedir. Dahası, PFAS’ın toplam konsantrasyonu hesaplanırken, yalnızca LOQ (Limit of Quantification) değerine eşit veya bu değerin üzerinde olan konsantrasyonların toplanması gerektiği açıkça belirtilmiştir. Sonuçlar, yaklaşık %95 güven düzeyi veren kapsam faktörü 2 kullanılarak hesaplanan genişletilmiş ölçüm belirsizliği (x ± U) ile birlikte rapor edilmek zorundadır.
Detaylı Kontrolün Önemi: Numune Alma Planlarından Balık Kontrolüne
Tebliğ’in ek kısmı, gıdaların türüne ve parti büyüklüğüne göre numune alma planlarını detaylandırmaktadır. Bu, gıda partilerinin temsil edilebilirliğini en üst düzeye çıkarmayı amaçlar. Örneğin, bitkisel yağlar gibi dökme sevkiyatlarla ticareti yapılan büyük partiler için;
1500 tonun üzerindeki partiler 500 tonluk alt partilere bölünmelidir. Bakanlık, ayrı paketlerden oluşan gıdalarda ise, paçal numuneyi oluşturmak için alınacak paket veya birim sayısı, parti büyüklüğüne bağlı olarak belirledi. Örneğin, 100’den fazla paketten oluşan partilerde yaklaşık %5’i (maksimum 10 paket) alınacak.
Özellikle balık partilerinden numune alınmasına dair özel hükümler getirilmiştir. Numune alınacak partinin, her birinin ağırlığı 1 kilogram veya daha fazla olan büyük balıklardan oluşmasında:
Birincil numune balığın orta kısmından alınmalıdır. Ayrıca her birincil numune en az 100 gram ağırlığında olmalıdır. Çok büyük balıklar (≥6 kilogram) olduğunda ise birincil numunenin balığın orta kısmının sağ taraftaki (önden görünüm) dorso-lateral (sırt-yan) kas etinden alınmalıdır.
Tüm bu ayrıntılı kurallar, PFAS gibi bulaşanların partinin tamamını doğru bir şekilde temsil eden homojen numunelerle saptanabilmesi için tasarlanmıştır. Ayrıca, numune almanın ticari sonuçlar nedeniyle mümkün olmadığı durumlar olabilir. Bu durumlarda parti/alt partiyi yeterince temsil etmesi ve tam olarak belgelenmesi koşuluyla alternatif bir numune alma metodu uygulanabileceği de belirtilmiştir.
Tebliğin Yürürlüğe Giriş Tarihi
Tebliğ hükümleri, yayımlandığı tarih olan 21 Ekim 2025 tarihinde, yani bugün, yürürlüğe girmiştir. Tarım ve Orman Bakanı tarafından yürütülen bu Tebliğ, gıda güvenliği ve halk sağlığının korunması adına, ‘sonsuz kimyasallarla’ mücadelede analitik yöntemlerin ve kontrol süreçlerinin standardize edilmesinde kritik bir rol oynamaktadır. Bu yeni düzenlemeyle, gıda endüstrisinde ve laboratuvarlarda PFAS kontrolüne yönelik denetimlerin ve hassasiyetin artması beklenmektedir.
