Yapay etler, kişiye özel besinler üreten üç boyutlu gıda yazıcıları, ürünün bozulduğunu haber veren akıllı ambalajlar ve uzun uzay yolculukları için geliştirilen beslenme çözümleri… Bunlar bir bilimkurgu filminin sahneleri değil; gıda mühendisliğinin bugün üzerinde çalıştığı gerçek araştırma alanları.
ODTÜ Gıda Mühendisliği’nde öğrenciler yalnızca mevcut gıdaların nasıl üretildiğini öğrenmiyor. Dahası, bilimi, mühendisliği ve teknolojiyi bir araya getirerek geleceğin gıdalarını tasarlamaya hazırlanıyor.
Bir gün Mars’a gönderilecek gıda nasıl tasarlanır?
Bir ambalaj, içindeki ürünün tazeliğini telefonumuza bildirebilir mi?
Et tüketiminin çevresel etkisini azaltacak alternatif proteinler geliştirilebilir mi?
Bir gıda, üç boyutlu yazıcıyla kişinin yaşına ve beslenme ihtiyacına göre üretilebilir mi?
Bu soruların cevabını arayan disiplinlerden biri gıda mühendisliğidir. ODTÜ Gıda Mühendisliği’nde lisans eğitimimi tamamladıktan sonra, aynı bölümde akademik yolculuğuma devam eden biri olarak şunu rahatlıkla söyleyebilirim: Bu bölümde okuduktan sonra gıdalara bir daha eskisi gibi bakmıyorsunuz. Market rafındaki sıradan bir ürünün arkasında bile kimya, biyoloji, mikrobiyoloji, mühendislik, tasarım ve ekonomiyle şekillenen büyük bir sistem olduğunu görmeye başlıyorsunuz.
Gıda mühendisliği tam olarak nedir?
En basit ifadeyle, gıdaların özelliklerini mümkün olduğunca koruyarak güvenli, kaliteli ve ekonomik biçimde işlenmesi, muhafaza edilmesi, ambalajlanması ve tüketiciye ulaştırılmasıyla ilgilenen bir mühendislik dalıdır. Gıda hammaddesinden tüketiciye kadar uzanan zincirin teorik ve uygulamalı bütün aşamaları gıda mühendislerinin alanına girer.
Bu nedenle gıda mühendisliği yalnızca fabrikada üretim yapmakla sınırlı değildir. Dahası, bir gıda mühendisi;
- yeni bir ürün geliştirme,
- üretim hattı ve fabrika tasarlayabilme,
- gıda güvenliği ve kalite sistemlerini yönetme,
- ambalaj ve raf ömrü üzerine çalışma,
- üretim maliyetlerini ve enerji tüketimini azaltma,
- tüketici eğilimlerini analiz etme,
- sürdürülebilir üretim çözümleri geliştirme üzerine çalışabilir.
Gıda mühendisliği, ziraat mühendisliği, beslenme ve diyetetik veya gastronomiyle zaman zaman karıştırılabiliyor. Ancak bu alanların odak noktaları birbirinden farklıdır. Gıda mühendisi, hammaddenin elde edilmesinden sonraki süreçte devreye girerek o hammaddenin güvenli, kaliteli, dayanıklı ve ekonomik bir ürüne dönüştürülmesinin mühendisliğini yapar. Başka bir deyişle, “tarladan çatala” uzanan zincirin teknik merkezinde yer alır.
ODTÜ Gıda Mühendisliği’nin farkı nedir?
Bence ODTÜ Gıda Mühendisliği’nin en önemli özelliği, gıda bilimini güçlü bir mühendislik altyapısı ve disiplinlerarası eğitim anlayışıyla birleştirmesidir.
ODTÜ Gıda Mühendisliği’nde eğitim yalnızca bölüm dersleriyle sınırlı değildir. Ayrıca Bilgisayar Mühendisliği Bölümü’nden programlama ve yazılım, Makine Mühendisliği Bölümü’nden teknik çizim, Metalurji ve Malzeme Mühendisliği Bölümü’nden malzeme bilimi, Ekonomi Bölümü’nden ise mikro ve makroekonomi dersleri alırsınız. Böylece gıdaya yalnızca üretim açısından değil; teknoloji, tasarım, malzeme seçimi ve ekonomik sürdürülebilirlik boyutlarıyla da yaklaşabilen, çok disiplinli ve çok yönlü bir mühendis olarak yetişirsiniz.
Eğitimin ilk yıllarında matematik, fizik ve kimya gibi temel bilim dersleriyle birlikte mühendislik temellerini öğrenirsiniz. İlerleyen yıllarda bu altyapıyı akışkanlar mekaniği, termodinamik, ısı ve kütle transferi gibi mühendislik dersleriyle geliştirirsiniz. Ardından gıda kimyası, gıda mikrobiyolojisi, gıda işleme, gıda güvenliği, reoloji, duyusal analiz ve ürün geliştirme gibi derslerle öğrendiklerinizi doğrudan gıdalara uygulamaya başlarsınız.
Bölümde 8 profesör, 1 doçent, 2 doktor öğretim üyesi ve 15 araştırma görevlisi görev yapmaktadır. Akademik kadro; TÜBİTAK ve Avrupa Birliği destekli ulusal ve uluslararası önemli araştırma projeleri yürütmektedir. Böylelikle bu güçlü araştırma ortamı, öğrencilerin güncel bilimsel gelişmeleri doğrudan takip etmelerine ve daha lisans dönemindeyken araştırma kültürüyle tanışmalarına imkan verir.
Bu eğitim size yalnızca “bir ürün nasıl üretilir?” sorusunun cevabını vermez. Aynı zamanda şu soruları sormayı öğretir:
Bu ürün neden böyle bir yapıya sahip?
Ne kadar güvenli ve ne kadar kaliteli?
Raf ömrü nasıl uzatılabilir?
Daha az enerjiyle üretilebilir mi?
Besin değeri daha iyi korunabilir mi?
Daha sürdürülebilir bir alternatif geliştirilebilir mi?
Bölümün eğitim dili %100 İngilizcedir. Bu yüzden ilk başlarda bilimsel ve teknik dersleri İngilizce olarak takip etmek zorlayıcı olabilir. Fakat zamanla terminolojiye alışılıyor ve bu durum mezuniyet sonrasında önemli bir avantaja dönüşüyor. Böylece İngilizce eğitim, uluslararası yayınları takip etmeyi, yabancı araştırmacılarla çalışmayı ve yurt dışındaki akademik ya da profesyonel fırsatlara başvurmayı kolaylaştırıyor.
Laboratuvarda yalnızca deney yapmıyorsunuz
ODTÜ Gıda Mühendisliği’nde teoriyi, laboratuvar çalışmaları desteklemektedir. Böylece derslerde öğrendiğiniz bilgileri deneylerde uygularsınız. Nitekim ölçüm yapmayı, veri toplamayı, sonuçları analiz etmeyi ve karşılaştığınız hatalara çözüm üretmeyi öğrenirsiniz.
Bölümde başlangıç kültürleri, moleküler biyoloji, endüstriyel biyoteknoloji, gıda işleme, gıda kimyası, NMR, gıda güvenliği, reoloji ve doku analizi, meyve-sebze işleme, termal olmayan teknolojiler, ekstrüzyon ve süperkritik akışkan ekstraksiyonu gibi farklı alanlara odaklanan araştırma laboratuvarları yer alıyor.
Bu laboratuvarlarda yalnızca geleneksel gıda analizleri yapılmıyor. Ayrıca manyetik rezonans görüntüleme, NMR relaksometri, akıllı sensörler, termal olmayan işleme teknolojileri, alternatif proteinler, biyobozunur ambalajlar ve üç boyutlu gıda yazıcıları gibi güncel teknolojiler de araştırılıyor.
Dolayısıyla ODTÜ Gıda Mühendisliği’nde laboratuvar yalnızca bir dersin geçilmesi gereken kısmı değildir. Dahası, gerçek bir araştırma problemini anlamayı, sonuçları sorgulamayı ve bilimsel düşünmeyi öğrendiğiniz bir çalışma ortamıdır.
Lisans öğrencisiyken araştırmanın parçası olmak mümkün mü?
Evet. Hatta bölümün en değerli fırsatlarından biri de bu.
Öğrenciler lisans dönemindeyken TÜBİTAK, Avrupa Birliği, Horizon Europe ve MSCA gibi programlarla desteklenen araştırma projelerinde bursiyer veya gönüllü araştırmacı olarak görev alabiliyor. Böylece daha mezun olmadan deney planlama, laboratuvar çalışması yürütme, veri analizi yapma, rapor yazma ve bilimsel sunum hazırlama deneyimi kazanabiliyorlar.
Ayrıca bu çalışmaların konferanslarda sunulması ve uygun sonuçların akademik yayınlara dönüştürülmesi de teşvik ediliyor. Bundan dolayı araştırmaya ve akademik kariyere ilgi duyan bir öğrenci için bu ortam, kendi ilgi alanını erken dönemde keşfetmek açısından oldukça değerli.
Ürün geliştirmekten fabrika tasarımına
ODTÜ’de gıda mühendisliği eğitiminin en dikkat çekici yönlerinden biri, öğrencilerin mezuniyete yaklaşırken gerçek bir ürün ve üretim sistemi tasarlamasıdır.
Gıda Ürünü ve Fabrika Tasarımı dersi kapsamında öğrenciler önce sektörel veya toplumsal bir ihtiyaç belirler. Daha sonra bu ihtiyaca yönelik bir ürün geliştirir. Laboratuvar ölçeğinde üretim gerçekleştirir ve kurulacak fabrikanın yerleşiminden ekipman seçimine kadar bütün süreci planlar. Ayrıca enerji ve malzeme dengeleri, ekipman boyutlandırma, ekonomik değerlendirme, proje yönetimi ve teknik raporlama da bu çalışmanın parçalarıdır. Dahası, öğrenciler bu süreçte sektör temsilcilerinden mentorluk ve hammadde desteği de alabilir.
Ortaya çıkan yenilikçi ürünler her yıl ODTÜ Kültür ve Kongre Merkezi’nde düzenlenen Gıda Tasarım ve İnovasyon Festivali’nde akademiden, endüstriden ve ilgilenen binlerce katılımcıyla buluşur. Böylelikle protein içeriği yüksek atıştırmalıklardan çevre dostu uygulamalara kadar farklı fikirler ziyaretçilere sunulur.
Öğrencilerin takım halinde geliştirdiği ürünü gerçek tüketicilere anlatması, eleştiri alması ve sektör temsilcileriyle tartışması, sınavlarda ölçülemeyecek kadar değerli bir deneyimdir.
Staj ve sektörle temas
Gıda mühendisliğini yalnızca ders kitaplarından öğrenmek mümkün değildir. Üretim hattının nasıl işlediğini, vardiya düzenini, kalite kontrol süreçlerini ve fabrikada karşılaşılan gerçek problemleri yerinde görmek gerekir.
Programda üçüncü ve dördüncü sınıflarda gerçekleşen, her biri 20 iş günü olan iki zorunlu staj vardır. Ayrıca, kısa ve uzun dönemli gönüllü staj seçenekleriyle öğrenciler farklı işletmeleri ve çalışma alanlarını deneyimleyebiliyor.
Teknik geziler, kariyer etkinlikleri, vaka analizleri ve sektörle ortak yürütülen projeler de öğrencilerin profesyonel çevrelerini henüz üniversitedeyken oluşturmalarına yardımcı oluyor. Böylece mezuniyet sonrasında hangi alana yönelmek istediğinize daha bilinçli bir şekilde karar verebiliyorsunuz.
Yurt dışı olanakları nasıl?
ODTÜ’nün uluslararası bağlantıları, Gıda Mühendisliği öğrencileri için önemli bir avantaj sağlıyor. Erasmus+, değişim programları, yaz stajları ve uluslararası araştırma projeleriyle öğrenciler farklı ülkelerde eğitim/araştırma deneyimi yaşayabiliyor. Üniversitenin değişim ağı beş kıtada 85’ten fazla ülkeyi kapsıyor.
Bölümün ABET akreditasyonuna sahip olması da eğitimin uluslararası mühendislik standartlarına uygunluğunu gösteriyor ve diplomanın küresel tanınırlığını destekliyor. Ayrıca bölüm, Institute of Food Technologists’a bağlı öğrenci topluluğuna sahip olmasıyla da öne çıkıyor. Bu topluluk aracılığıyla öğrenciler uluslararası etkinlikleri, yarışmaları ve gıda alanındaki güncel gelişmeleri daha yakından takip edebiliyor.
Mezunlar hangi alanlarda çalışabilir?
Gıda mühendisliği mezunlarının çalışma alanı, çoğu aday öğrencinin düşündüğünden daha geniştir.
Mezunların gıda işletmelerinde üretim, gıda güvenliği, kalite kontrol, Ar-Ge, ürün geliştirme, proses tasarımı, satın alma, planlama, lojistik, teknik satış ve pazarlama gibi bölümlerde çalışma olanakları vardır. Tarım ve Orman Bakanlığı, Türk Standartları Enstitüsü, Ulusal Gıda Laboratuvarları gibi kamu kurumlarında, denetim ve danışmanlık kuruluşlarında veya üniversitelerde görev alabilirler.
Bunun yanında sahip oldukları kimya, biyoloji, proses ve kalite altyapısı sayesinde biyoteknoloji, ambalaj, ilaç, kozmetik ve hammadde sektörlerinde de kariyer geliştirebilirler. Bazı mezunlar akademik çalışmalarına uluslararası projelerde devam edebiliyor. Bazıları ise ODTÜ Teknokent’in ve TÜBİTAK’ın destekleriyle kendi ürününü veya işletmesini geliştirerek girişimciliğe yönelebilir.
Üniversite eğitimi size tek bir meslek ünvanı kazandırsa da hangi alanda ilerleyeceğinizi büyük ölçüde ilgi alanlarınız, stajlarınız, projeleriniz ve kendinizi ne ölçüde geliştirdiğiniz belirliyor.
Bölüm zor mu?
Bunu dürüstçe cevaplamak gerekirse: Evet, zaman zaman zorlayıcı.
ODTÜ’de mühendislik eğitimi düzenli çalışmayı, analitik düşünmeyi ve zamanı iyi yönetmeyi gerektiriyor. Bazı dönemlerde laboratuvar raporları, projeler ve sınavlar aynı zamana denk gelebiliyor. Ancak “zorlayıcı” olması “yapılamaz” olduğu anlamına gelmiyor.
Arkadaş dayanışması, akademisyenlerin desteği, danışmanlık sistemi ve zamanla kazandığınız çalışma alışkanlıkları süreci yönetilebilir hale getiriyor. Burada önemli olan, yalnızca sınavdan geçmeye çalışmak yerine öğrendiğiniz bilgilerin birbirleriyle bağlantısını kurmak.
ODTÜ’nün size kazandırdığı en değerli özelliklerden biri de bir problemle karşılaştığınızda hemen pes etmemektir. Bunun yerine, problemi parçalara ayırarak çözüm aramayı öğrenmenizdir.
Kimler ODTÜ Gıda Mühendisliği’ni tercih etmeli?
Kimya ve biyolojiye ilgi duyuyorsanız fakat yalnızca teorik bilimlerle sınırlı kalmak istemiyorsanız; matematiği ve mühendisliği gerçek ürünlere uygulamak size heyecan veriyorsa, bu bölüm sizin için iyi bir seçenek olabilir.
Özellikle;
- günlük hayattaki ürünlerin nasıl üretildiğini merak eden,
- deney yapmaktan ve sonuçları yorumlamaktan hoşlanan,
- sürdürülebilirlik, gıda güvenliği ve yeni teknolojilerle ilgilenen,
- takım çalışmasına açık,
- problem çözmekten ve yeni ürünler tasarlamaktan keyif alan
öğrencilerin bu bölümde kendilerine uygun birçok alan seçeneği mevcuttur.
Ancak bölümü yalnızca “gıdaları seviyorum” düşüncesiyle tercih etmek yeterli değildir. Gıda mühendisliği yemek yapmak değildir. Bilimi, matematiği ve mühendisliği kullanarak milyonlarca insanın güvenle tüketebileceği ürünler ve üretim sistemleri geliştirmektir.
Son söz
ODTÜ Gıda Mühendisliği bana yalnızca bir ürünün nasıl üretildiğini öğretmedi. Bir probleme farklı açılardan bakmayı, bilimsel verilerle karar vermeyi, ekip çalışmasını ve sürekli öğrenmeyi öğretti.
Bu bölümde geçirdiğiniz yılların sonunda market rafındaki bir ürüne baktığınızda artık yalnızca ambalajını görmüyorsunuz. Hammaddesini, üretim sürecini, mikrobiyolojik güvenliğini, dokusunu, raf ömrünü, maliyetini ve çevresel etkisini birlikte değerlendiriyorsunuz.
Kısacası, ODTÜ Gıda Mühendisliği sizi yalnızca mevcut gıda ürünlerini üreten bir mühendis yapmıyor. Gıdanın geleceğini tasarlayan bir problem çözücüye dönüştürüyor.
Görseller gerçek mekanlar ve bölüm faaliyetlerinden esinlenerek yapay zeka desteğiyle hazırlanmıştır.
Muhammed Rasim Gül Kimdir?
Orta Doğu Teknik Üniversitesi Gıda Mühendisliği Bölümü’nde araştırma görevlisi ve doktora adayı olarak çalışmalarımı sürdürüyorum. Araştırmalarımda sürdürülebilir gıda işleme, fonksiyonel gıdalar ve yenilikçi ürün geliştirme konularına odaklanıyorum. Mikrodalga-vakum kurutma, gıda yan ürünlerinin katma değerli ürünlere dönüştürülmesi ve bitkisel proteinlerin gıda uygulamalarında kullanılması başlıca çalışma alanlarım arasında yer alıyor.
Uluslararası AB projelerinde sürdürülebilir yeni nesil atıştırmalıkların geliştirilmesine, süt ve bitki bazlı gıdaların kalite ve özgünlüğünün NMR relaksometri kullanılarak değerlendirilmesine, ve alternatif protein kaynaklarının araştırılmasına katkı sağlıyorum. ODTÜ’de Gıda Mühendisliği lisans programından yüksek şeref derecesiyle mezun oldum. Kimya Mühendisliği lisans (çift anadal) programından ise şeref derecesiyle mezun oldum. Gıda Mühendisliği alanında yüksek lisansımı tamamladım. Çalışmalarımda bilimsel yenilikleri Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları’yla ilişkilendirmeyi ve elde edilen bilgileri gıda endüstrisinde uygulanabilir çözümlere dönüştürmeyi hedefliyorum.
personel mail: rasim@metu.edu.tr
kişisel mail: muhrasgul@gmail.com
Instagram: https://www.instagram.com/rasimmgul/
LinkedIn: https://www.linkedin.com/in/rasimgul/
Meraklısına;
